<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet title="XSL_formatting" type="text/xsl" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/assets/feed-styles/header.xsl"?>    <rss version="2.0"
         xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
         xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
         xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
         xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
         xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
         xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
         xmlns:media="http://search.yahoo.com/mrss/"
            >

        <channel>
            <title>Brenda Martínez | Página 1 | Prensa Libre</title>
            <atom:link href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/feed/" rel="self" type="application/rss+xml"/>
            <link></link>
            <description>RSS Feed para Brenda Martínez | Página 1 | Prensa Libre</description>
            <lastBuildDate>Sat, 11 Apr 2026 17:34:50 -0600</lastBuildDate>
            <language>es-GT</language>
            <sy:updatePeriod>hourly</sy:updatePeriod>
            <sy:updateFrequency>1</sy:updateFrequency>
            <generator>https://wordpress.org/?v=6.8.5</generator>

<image>
	<url>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2019/01/cropped-PLico.png?quality=52&#038;w=32</url>
	<title>Brenda Martínez | Página 1 | Prensa Libre</title>
	<link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
<site xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">151997207</site>                    <item>
                        <title>Ingrediente estrella: pollo con encostrado de ajonjolí</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-pollo-con-encostrado-de-ajonjoli/</link>
                                                <pubDate>Thu, 30 Oct 2025 17:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-30T11:00:00-06:00">30 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=24002333</guid>
                                                    <description><![CDATA[En Guatemala, comúnmente, se consume el ajonjolí como espesante de recados o en panadería, pero queda muy bien como costra para diversidad de carnes.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="900" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/POLLO-AJONJOLI-7.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: pollo con encostrado de ajonjolí" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/POLLO-AJONJOLI-7.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/POLLO-AJONJOLI-7.jpeg?resize=768,576 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/POLLO-AJONJOLI-7.jpeg?resize=1536,1152 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/POLLO-AJONJOLI-7.jpeg?resize=150,113 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: pollo con encostrado de ajonjolí</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">En Guatemala, comúnmente, se consume el ajonjolí como espesante de recados o en panadería, pero queda muy bien como costra para diversidad de carnes.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-30T11:00:00-06:00">30 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-30T11:00:00-06:00">11:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="24002333" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new"><div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: pollo con encostrado de ajonjolí; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Luis Castillo, instructor de la Escuela de Alta Cocina y Repostería Chef’s Center, lo utilizó para preparar un encostrado en pechugas, que combinan a la perfección con una salsa morena, preparada con tocino y vino tinto.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>3 pechugas de pollo</p>



<p>1 clara de huevo</p>



<p>1 taza de ajonjolí</p>



<p>1 ajo</p>



<p>Sal y pimienta</p>



<p><strong>Para la salsa morena:</strong></p>



<p>1 taza de fondo (caldo) de res</p>



<p>3 cdas. de harina</p>



<p>3 cdas. de mantequilla</p>



<p>3 cdas. de ajo</p>



<p>3 cdas. de tocino</p>



<p>1/2 taza de vino tinto</p>



<p><strong>Para el arroz con elotitos:</strong></p>



<p>1 taza de arroz</p>



<p>2 tazas de caldo</p>



<p>1 taza de elotitos</p>



<p>3 cdas. de cebolla</p>



<p>2 cdas. de ajo</p>



<p>Sal y pimienta</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-balotina-de-pollo-con-salsa-de-chocolate/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-balotina-de-pollo-con-salsa-de-chocolate/">Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomito-al-vino/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/Lomito-al-vino.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: lomito al vino" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/Lomito-al-vino.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/Lomito-al-vino.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/Lomito-al-vino.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/Lomito-al-vino.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/Lomito-al-vino.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomito-al-vino/">Ingrediente estrella: lomito al vino</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Salpimentar la pechuga y aplicarle la clara de huevo con la ayuda de una brocha. Rebosar con el ajonjolí. Precalentar el horno a 200 grados centígrados por 15 minutos.</li>
</ol>



<ol start="2" class="wp-block-list">
<li>Para la salsa, calentar el sartén. Colocar el tocino, cortado en cubos pequeños. Dejar que dore para que suelte la grasa. Incorporar el ajo.</li>
</ol>



<ol start="3" class="wp-block-list">
<li>Cuando estén dorados, desglasar con el vino tinto. Dejar reducir. Agregar la harina y disolver con el caldo oscuro. Dejar cocinar por 10 minutos más y sazonar al gusto.</li>
</ol>



<ol start="4" class="wp-block-list">
<li>Para el arroz, calentar mantequilla en una olla y saltear el arroz con todos los ingredientes. Agregar el caldo, sal y pimienta. Dejar cocinar por 30 minutos. Hornear el pollo a 180 grados centígrados, de 12 a 15 minutos.</li>
</ol>



<ol start="5" class="wp-block-list">
<li>Retirar el pollo del horno y servir, acompañado de la salsa morena y arroz con elotitos.</li>
</ol>



<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p>La planta del <strong><em><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/semillas-ajonjoli_0_53995057/">ajonjolí</a> </em></strong>o sésamo (<em>Sesamum indicum</em>) es cultivada por sus semillas, ricas en óleos, <strong>uno de los cultivos más antiguos, domesticado hace unos tres mil años en la India.</strong> Tiene otras especies, la mayoría silvestres y nativas de África Subsahariana.</p>



<p><strong>Las semillas contienen elevada cantidad de proteínas y metionina, un aminoácido esencial.</strong> Sus grasas son insaturadas. Al ser ricas en lecitina y fitoesteroles, ayudan a reducir el nivel de colesterol en sangre. Destaca, además, su significativo aporte de calcio, hierro y zinc, además de vitamina B y E y fibra. <strong>&nbsp;Para absorber los nutrientes de las semillas, es necesario tostarlas y triturarlas.</strong></p>



<p><strong>Se emplea para espolvorear sobre panes y ensaladas, para empanizar carnes y preparar salsas</strong>. Se utiliza, además, para hacer postres y dulces, como la halva, una mezcla de miel y ajonjolí. En la antigua Roma los soldados la consumían, pues aumentaba su fortaleza y energía.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<h2 class="wp-block-heading">Perfil del chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1200" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/CHEF-LUIS-CASTILLO-1.jpg?quality=52&amp;w=768" alt="" class="wp-image-24002386"/></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Luis Castillo es cocinero profesional e instructor de la Escuela de Alta Cocina y Repostería Chef’s Center desde el 2007.</li>



<li>En unas olimpiadas culinarias en Luxemburgo, en el 2010, ganó medalla de oro.</li>



<li>Ese año obtuvo medalla de bronce, categoría máster, representando a Guatemala en la Copa de las Américas, en Ecuador.</li>



<li>En el 2011 fue galardonado como Chef del Año, con el Tenedor de Oro. En el 2012 obtuvo medalla de plata como equipo junior, representando a Guatemala en olimpiadas culinarias en Costa Rica.</li>



<li>Ha sido asesor de varios restaurantes y marcas de alimentos. Ha recibido reconocimientos como juez en concursos de la World Association of Chefs Societies y en Copa de las Américas.</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: pollo con encostrado de ajonjolí" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">24002333</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Cómo prepar un tradicional pie de calabaza en casa: la chef Beatriz Ambrosio comparte su receta</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/la-chef-beatriz-ambrosio-comparte-su-receta-tradicional-de-pie-de-calabaza/</link>
                                                <pubDate>Mon, 27 Oct 2025 17:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-27T11:00:00-06:00">27 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=24070290</guid>
                                                    <description><![CDATA[La calabaza es el alimento insignia de esta época, y no hay nada mejor que degustarla que en un exquisito pie.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1152" height="804" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg?quality=52&amp;w=1152" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: pie de calabaza" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg 1152w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg?resize=768,536 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg?resize=150,105 150w" sizes="auto, (max-width: 1152px) 100vw, 1152px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Cómo prepar un tradicional pie de calabaza en casa: la chef Beatriz Ambrosio comparte su receta</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">La calabaza es el alimento insignia de esta época, y no hay nada mejor que degustarla que en un exquisito pie.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-27T11:00:00-06:00">27 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-27T11:00:00-06:00">11:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="24070290" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1152" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg?quality=52&amp;w=1152&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: pie de calabaza" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg?resize=1152,768 1152w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PIE-CALABAZA-2.jpeg?resize=900,600 900w" sizes="(max-width: 1152px) 100vw, 1152px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Pie de calabaza, receta de la temporada, preparada por la chef Beatriz Ambrosio. (Foto Prensa Libre: cortesía de Beatriz Ambrosio)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Cómo prepar un tradicional pie de calabaza en casa: la chef Beatriz Ambrosio comparte su receta; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>La chef Beatriz Ambrosio, directora de la academia Culinaria Estudio Gastronómico, en Quetzaltenango, preparó esta receta, <strong>cuya preparación es práctica y que será el broche de oro para las reuniones familiares.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p><strong>Para la base</strong></p>



<p>100 g de mantequilla</p>



<p>200 g de harina</p>



<p>1 huevo</p>



<p>1 pizca de sal</p>



<p><strong>Para el relleno</strong></p>



<p>1 ½ taza de puré de calabaza</p>



<p>150 ml de leche evaporada</p>



<p>150 ml de leche condensada</p>



<p>1 cdita, de canela en polvo</p>



<p>¼ cucharadita de mezcla de especias (clavo, nuez moscada y jengibre)</p>



<p>3 huevos medianos</p>



<p>1 cdita. de esencia de vainilla</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-helado-de-mole-de-platano/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: helado de mole de plátano" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-helado-de-mole-de-platano/">Ingrediente estrella: helado de mole de plátano</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-flan-con-infusion-de-cafe/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: flan con infusión de café" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg 2148w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=768,768 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=1536,1536 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=2048,2048 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/FLAN-1.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-flan-con-infusion-de-cafe/">Ingrediente estrella: flan con infusión de café</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Con la ayuda de un tenedor, mezclar la mantequilla con la harina, hasta lograr una textura arenosa. También se puede utilizar un procesador de alimentos para tal fin. Evitar amasar.</li>



<li>Luego, agregar el huevo y sal; agua, si es necesario. Debe obtenerse una textura suave y quebradiza. Envolver la masa en una bolsa o plástico. Refrigerar por 30 minutos.</li>



<li>Para el relleno, mezclar el puré con la leche condensada y evaporada. Agregar huevos uno a uno.</li>



<li>Cuando esté integrado, incorporar las especias. Procurar que no queden grumos. Reservar.</li>



<li>Espolvorear en la mesa harina. Con la ayuda de un rodillo, estirar la masa, hasta obtener un grosor de medio centímetro.</li>



<li>Colocarla en el molde, recortar los excedentes, agregar el relleno y hornear durante 45 minutos a 180 grados centígrados o hasta que esté dorada.</li>



<li>Para decorar, batir crema y colocar en una manga con duya —boquilla de pastelería— de estrella. Decorar el borde del pie.</li>
</ol>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p>La <em><strong><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/calabaza-sus-beneficios-y-cinco-formas-de-prepararla-mas-alla-del-pumpkin-pie/">calabaza,</a> </strong></em>del género <em>Cucurbita</em>, pertenece a la familia de las cucurbitáceas, o<strong>riginaria de Mesoamérica y domesticada hace unos 10 mil años. Fue apreciada en la época prehispánica para el consumo del fruto y semillas. </strong>Tiene gran variedad de formas, tamaños texturas, sabores y colores.</p>



<p>Tiene alto contenido de potasio, magnesio, ácido fólico, calcio, zinc y hierro, así como vitaminas A y C. <strong>Así mismo, de aminoácidos y ácidos como el aspártico, el linoleico, el palmítico y el oleico. </strong> Es una importante fuente de <strong><em><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/la-importancia-de-los-antioxidantes-y-en-que-alimentos-se-encuentran/">betacarotenos</a>, </em></strong>un potente antioxidante, así como de fibra. Se le atribuyen propiedades antidiabéticas y antiinflamatorias y tiene efecto saciante.</p>



<p>Es versátil en la cocina, pues se utiliza para preparar s<strong>opas, cremas, purés, guarniciones, flanes, pasteles y confituras, </strong>y se puede cocinar al horno, hervida, salteada o gratinada.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil de la chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="511" height="494" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO-2.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-24070446" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO-2.jpeg 511w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO-2.jpeg?resize=150,145 150w" sizes="auto, (max-width: 511px) 100vw, 511px" /></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Beatriz Ambrosio es licenciada en Administración de Hoteles y Restaurantes.</li>



<li>Es cocinera y repostera profesional, graduada del Intecap.</li>



<li>En catedrática universitaria en cursos de Alimentos y Bebidas, y Gastronomía.</li>



<li>Fundó la academia Culinaria Estudio Gastronómico, el cual se especializa en capacitar a jóvenes y adultos en el arte de la Gastronomía. También, brinda asesoría y asistencia técnicas a empresas y restaurantes.</li>



<li>También fundó Culinaria Catering, que ofrece alimentos, bebidas y decoración para eventos, ambos en la ciudad de Quetzaltenango.</li>



<li>Culinariaworkshop, en Facebook, y catering.culinariagt, en Instagram</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Cómo prepar un tradicional pie de calabaza en casa: la chef Beatriz Ambrosio comparte su receta" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">24070290</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>¿Cómo la Inteligencia Artificial puede ayudar al cuidado de mascotas?</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/como-la-inteligencia-artificial-puede-ayudar-al-cuidado-de-mascotas/</link>
                                                <pubDate>Mon, 27 Oct 2025 02:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Vida</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-26T20:00:00-06:00">26 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Vida]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23940621</guid>
                                                    <description><![CDATA[Como sabemos, en todos los ámbitos de la sociedad podemos aplicar recursos de IA, que se ha popularizado para mejorar nuestra calidad de vida, y las mascotas no son la excepción.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="502" height="347" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/WIRELESS-WHISKERS.jpg?quality=52&amp;w=502" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="¿Cómo la Inteligencia Artificial puede ayudar al cuidado de mascotas?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/WIRELESS-WHISKERS.jpg 502w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/WIRELESS-WHISKERS.jpg?resize=150,104 150w" sizes="auto, (max-width: 502px) 100vw, 502px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Vida</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">¿Cómo la Inteligencia Artificial puede ayudar al cuidado de mascotas?</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Como sabemos, en todos los ámbitos de la sociedad podemos aplicar recursos de IA, que se ha popularizado para mejorar nuestra calidad de vida, y las mascotas no son la excepción.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-26T20:00:00-06:00">26 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-26T20:00:00-06:00">20:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23940621" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="502" height="347" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/WIRELESS-WHISKERS.jpg?quality=52&amp;w=502&amp;h=347&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="¿Cómo la Inteligencia Artificial puede ayudar al cuidado de mascotas?" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/WIRELESS-WHISKERS.jpg 502w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/WIRELESS-WHISKERS.jpg?resize=150,104 150w" sizes="(max-width: 502px) 100vw, 502px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Los dispensadores automáticos de alimento permiten dar al animal las porciones correctas en el tiempo programado, (Foto Prensa Libre, tomada de tomada de Wireless whiskers).
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo ¿Cómo la Inteligencia Artificial puede ayudar al cuidado de mascotas?; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Entre los beneficios de utilizar la tecnología de IA está el monitoreo de su salud —dispositivos, telemedicina y detección de síntomas-; nutrición personalizada —optimización de la alimentación y dispensadores automáticos de alimento—, y entrenamiento y control de conducta —collares inteligentes, análisis de comportamiento y juguetes de IA—, entre otros.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Salud</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="357" height="446" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AI-FOR-PET.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23940751" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AI-FOR-PET.jpg 357w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AI-FOR-PET.jpg?resize=150,187 150w" sizes="auto, (max-width: 357px) 100vw, 357px" /></figure>



<p>Herramientas de IA que pueden escanear miles de radiografías, tomografías y ultrasonidos en segundos. (Foto Prensa Libre, tomada de IA for pet)</p>



<p><strong>Hay herramientas que facilitan el cuidado veterinario al analizar datos y <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/por-que-son-importantes-los-examenes-de-salud-preventivos-de-mascotas/"><em>detectar de manera temprana</em></a> enfermedades, lesiones o deterioro funcional</strong>. Estas plataformas de telesalud son accesibles, pero no sustituyen la consulta con un veterinario en clínica, pero permiten a los dueños conectarse con veterinarios para consultas virtuales, que priorizan en las emergencias.</p>



<p>Entre estos recursos de IA está la tecnología portátil como collares inteligentes o aplicaciones que establecen el estado de salud, nivel de actividad, cambios de conducta, patrones de sueño y presión arterial. <strong>Los algoritmos analizan datos para detectar signos tempranos de enfermedad y los envían al dueño para actuar lo más pronto posible.</strong></p>



<p>Por ejemplo, hay modelos que pueden identificar el riesgo de <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/cuales-son-las-enfermedades-urinarias-y-renales-en-gatos/"><em><strong>enfermedad renal en gatos</strong></em> </a>hasta dos años antes de que se manifiesten los síntomas, y así, cambiar su estilo de vida. <strong>También hay aplicaciones de atención médica que permiten que los dueños carguen fotografías de ojos, piel o dientes de su mascota, para recibir un análisis del estado de salud</strong> de esta en cuestión de minutos, con una tasa de precisión del 93%, para luego llevarlo a consulta veterinaria donde será sometida a exámenes más completos.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/como-las-mascotas-podrian-ser-centinelas-de-nuestra-salud-en-un-mundo-toxico/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Mascotas2.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Mascotas y medioambiente (NYT)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Mascotas2.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Mascotas2.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Mascotas2.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Mascotas2.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Mascotas2.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/como-las-mascotas-podrian-ser-centinelas-de-nuestra-salud-en-un-mundo-toxico/">¿Cómo las mascotas podrían ser centinelas de nuestra salud en un mundo tóxico?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/guatemala-honra-a-san-francisco-con-fe-gratitud-y-jornadas-de-bendicion-y-amor-por-las-mascotas/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/bendicion-de-mascotas-6.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/bendicion-de-mascotas-6.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/bendicion-de-mascotas-6.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/bendicion-de-mascotas-6.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/bendicion-de-mascotas-6.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/bendicion-de-mascotas-6.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/guatemala-honra-a-san-francisco-con-fe-gratitud-y-jornadas-de-bendicion-y-amor-por-las-mascotas/">Guatemala honra a San Francisco con fe, gratitud y jornadas de bendición y amor por las mascotas</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p><strong>Hay herramientas de IA que pueden escanear miles de radiografías, tomografías y ultrasonidos en segundos,</strong> e identificar lo que el humano pudiera pasar inadvertido como tumores en etapas tempranas o fracturas leves, con el fin de prescribir el tratamiento oportuno, así como menor sufrimiento para el animal y menos costos.</p>



<h2 class="wp-block-heading"><strong>Dieta personalizada</strong></h2>



<p>La <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/cual-es-el-tipo-de-alimento-segun-la-necesidad-especial-del-perro-o-gato/"><strong><em>buena alimentación</em></strong></a> de perros y gatos es fundamental para su correcto desarrollo y mantener una salud adecuada. <strong>Los algoritmos de IA pueden analizar la edad de la mascota, peso, nivel de actividad e historial de salud para crear un plan de nutrición personalizado,</strong> que se encargan de asegurarse de que las mascotas reciben un balance recomendado de nutrientes, al adaptarla a sus necesidades nutricionales con mayor precisión.</p>



<p>Lea también: <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/economia/boom-de-mascotas-en-guatemala-miles-de-hogares-se-integran-al-mercado-de-alimento-para-animales/">Miles de hogares guatemaltecos se integran al mercado de alimento para animales</a></p>



<p>También, aplicaciones de IA permiten determinar las raciones de las mascotas y recibir recomendaciones y ajustes, basadas en su actividad y condición de salud. Así mismo, l<strong>os dispensadores automáticos de alimento permiten dar al animal las porciones correctas en el tiempo programado</strong>, para prevenir sobrealimentación y que reciban sus comidas a tiempo.</p>



<h2 class="wp-block-heading"><strong>Entrenamiento </strong></h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="263" height="564" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PET-CUBE.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23940760" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PET-CUBE.jpg 263w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PET-CUBE.jpg?resize=150,322 150w" sizes="auto, (max-width: 263px) 100vw, 263px" /></figure>



<p>PetCube es un compañero robótico avanzado que alimenta y juegan con perros y gatos, como parte del enriquecimiento ambiental. (Foto Prensa Libre, tomada de Pet Cube)</p>



<p>Se puede recurrir a collares de entrenamiento, los cuales, mediante suaves vibraciones, sonidos o <em>sprays</em> inciden en el animal para que manifieste una conducta positiva. <strong>También, la IA puede analizar patrones de conducta para identificar problemas como ansiedad o agresividad,</strong> lo cual permite a los entrenadores desarrollar programas personalizados de entrenamiento.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>Así mismo, existen juguetes con IA que se pueden adaptar al estilo de juego de la mascota, <strong>que le permiten disfrutar de variedad de interacciones, las cuales ayudan a que el animal esté estimulado tanto mental como físicamente,</strong> para prevenir conductas destructivas. En varias especies, la IA ayuda a decodificar las comunicaciones audiovisuales. </p>



<p>Un ejemplo es la “niñera robótica de perros”, desarrollada por la empresa Oro, <strong>para satisfacer las necesidades nutricionales, físicas, mentales y emocionales de los animales, cuando se quedan solos en casa.&nbsp;</strong> También está el <em><strong><a href="https://petcube.com/">PetCube,</a> </strong></em>compañero robótico avanzado que alimenta y juegan con perros y gatos, como parte del enriquecimiento ambiental. Sin embargo, investigadores y etólogos se muestran preocupados de que estas tecnologías pongan en riesgo el vínculo entre humanos y animales.</p>



<h2 class="wp-block-heading"><strong>Decodificación de comunicaciones</strong></h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="292" height="576" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MEOW-TALK.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23940790" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MEOW-TALK.jpg 292w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MEOW-TALK.jpg?resize=150,296 150w" sizes="auto, (max-width: 292px) 100vw, 292px" /></figure>



<p>MeowTalk es una aplicación de traducción de lenguaje gatos, basada en IA. (Foto Prensa Libre, tomada de Meow Talk).</p>



<p><strong>También hay tecnologías de IA que ayudan a decodificar las comunicaciones de los animales</strong>, pues muchos dueños desean comprender mejor las necesidades de estos para brindarles una buena calidad de vida. Un ejemplo es <strong><em><a href="https://www.meowtalk.app/?lang=es">MeowTalk</a>,</em></strong> aplicación de traducción de gatos, basada en IA y Zoolingua, que traduce las emociones de los animales.</p>



<p>El reconocimiento de emociones en los animales cada vez es más innovador, como los modelos de aprendizaje automático para analizar expresiones faciales en gatos para detectar dolor. Un estudio identificó con precisión dolor en gatos, <strong>al analizar rasgos faciales y que alcanzó 72% de exactitud.</strong></p>



<p>Lea también:<a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/estas-son-algunas-aplicaciones-para-el-cuidado-de-mascotas/"> Estas son algunas aplicaciones para el cuidado de mascotas</a></p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="¿Cómo la Inteligencia Artificial puede ayudar al cuidado de mascotas?" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23940621</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Halloween para mascotas: qué tener en cuenta antes de elegir un disfraz</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/consejos-para-disfrazar-a-las-mascotas-en-halloween/</link>
                                                <pubDate>Sun, 26 Oct 2025 21:07:16 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-26T15:07:16-06:00">26 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=24069606</guid>
                                                    <description><![CDATA[La tradicional fiesta de Halloween, cada 31 de octubre, es la mejor ocasión para hacer realidad el sueño de los dueños de disfrazar a sus perros y gatos, siempre y cuando ellos lo permitan.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1080" height="681" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg?quality=52&amp;w=1080" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Consejos para disfrazar a las mascotas en Halloween" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg 1080w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg?resize=768,484 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg?resize=150,95 150w" sizes="auto, (max-width: 1080px) 100vw, 1080px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Halloween para mascotas: qué tener en cuenta antes de elegir un disfraz</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">La tradicional fiesta de Halloween, cada 31 de octubre, es la mejor ocasión para hacer realidad el sueño de los dueños de disfrazar a sus perros y gatos, siempre y cuando ellos lo permitan.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-26T15:07:16-06:00">26 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-26T15:07:16-06:00">15:07h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="24069606" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1080" height="681" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg?quality=52&amp;w=1080&amp;h=681&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Consejos para disfrazar a las mascotas en Halloween" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg 1080w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg?resize=768,484 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-4.jpeg?resize=150,95 150w" sizes="(max-width: 1080px) 100vw, 1080px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Expertas de moda para animales brindan recomendaciones para  disfrazar a perros y gatos en Halloween. (Foto Prensa Libre, cortesía de Nicolette Pet Fashion)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Halloween para mascotas: qué tener en cuenta antes de elegir un disfraz; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Para ello, hay personas que toman en cuenta el temperamento de sus mascotas o su apariencia física para elegir el disfraz que mejor les luzca. <strong>No solo es un momento divertido, sino que fortalece el vínculo del can con su familia, al integrarlo a la celebración.</strong></p>



<p>Los disfraces pueden representar a los personajes más famosos de la actualidad, <strong>como los de<em> El juego del calamar </em>o de <em>Mario Bros.,</em> o los clásicos, como Chucky, Pennywise o Woody y Jessie, de <em>Toy Story</em>. </strong>También están los emblemáticos de Halloween, como brujas o vampiros, así como de superhéroes. Para las hembras no pueden faltar los <strong>elegantes vestidos de princesas de Disney como Jazmín, Blancanieves, Cenicienta o Bella.</strong></p>



<p>Para hacer más emocionante este momento, hay empresas u asociaciones que organizan concursos para elegir al disfraz más original. Las mascotas deben lucir los disfraces solo por unas horas, para sesión de fotos o pasarelas.</p>



<p><strong>Recordar que la ropa no es un elemento natural de perros y gatos, por lo que solo es para utilizarla en estos momentos especiales.</strong></p>



<p>Las diseñadoras de atuendos para mascotas Juanita Esparza, de Fancy Kats Diseños, y Flor García, de Nicolette Pet Fashion, brindan en este espacio <strong>algunos consejos para que los disfraces de los fieles compañeros les queden perfectos</strong>, sean cómodos para ellos y se conviertan en la sensación de esta celebración.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/quiere-tener-un-perro-o-gato-conozca-cuales-son-los-gastos-para-su-manutencion/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="¿Quiere tener un perro o gato? Estos son los gastos para su manutención" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/quiere-tener-un-perro-o-gato-conozca-cuales-son-los-gastos-para-su-manutencion/">¿Quiere tener un perro o gato? Conozca cuáles son los gastos para su manutención</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/alta-moda-guatemalteca-para-perros-y-gatos/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Alta moda guatemalteca para perros y gatos" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/alta-moda-guatemalteca-para-perros-y-gatos/">Alta moda guatemalteca para perros y gatos</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2></div>
		</div>
	


<ul class="wp-block-list">
<li>Tratar de que los disfraces sean de materiales ligeros y no tan pesados. Evitar los materiales sintéticos, ya que pueden irritar la piel.</li>



<li>Preferir telas 100% algodón, pues es un material fresco que no producirá calor a la mascota, pues hay que tomar en cuenta su pelaje.</li>



<li>Tomar en cuenta que hay perros que son alérgicos al poliéster, por lo que es importante identificar cualquier reacción que se produzca al usarlo.</li>



<li>Es fundamental observar que el traje no impida que camine con normalidad. De ser así, &nbsp;se le debe retirar o modificar.</li>



<li>Asegurarse de que no le apriete en las áreas de cuello, abdomen y patas. Usar cintas ajustables.</li>



<li>Días antes, dar a oler el disfraz a la mascota y darle premios o acariciarlo para crear un refuerzo positivo y que lo vincule con algo agradable.</li>
</ul>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<ul class="wp-block-list">
<li>Es recomendable que se lo pruebe una semana antes de Halloween para determinar que el traje sea de su medida y que no le desagrada.</li>



<li>Si se muestra inquieto, gruñe o esconde, especialmente, en el caso de gatos, no insistir, pues no todos disfrutan vestirse.</li>



<li>Evitar trajes que tengan piezas pequeñas o sueltas, pues pueden morderlas y tragarlas.</li>



<li>Si se le colocan diademas, agregarles una base de esponja para que no les lastime la cabeza.</li>



<li>Si el disfraz tiene capucha o antifaz, asegurarse de que no cubra los ojos, orejas y hocico. &nbsp;</li>



<li>Si se desea experimentar con la elaboración del disfraz, tomar en cuenta que los trajes frontales a los que se le agregan brazos, que dan el efecto de que el animal camina en dos patas, deben estar rellenos de esponjas 3D, que son livianas.</li>



<li>Incorporar piezas de cartón o plástico para que no sean pesados.</li>



<li>Si al perro o gato no les gusta ponerse el traje completo, se puede intentar colocarle bandanas de colores y diseños divertidos.</li>
</ul>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="720" height="821" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA-5.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-24070141" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA-5.jpeg 720w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA-5.jpeg?resize=150,171 150w" sizes="auto, (max-width: 720px) 100vw, 720px" /></figure>



<p>La temática de princesas de Disney no puede faltar para disfrazar a gatas y perras. (Foto Prensa Libre, cortesía de Juanita Esparza)</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="720" height="791" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA-3.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-24070149" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA-3.jpeg 720w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA-3.jpeg?resize=150,165 150w" sizes="auto, (max-width: 720px) 100vw, 720px" /></figure>



<p>Películas o series como <em>El juego del calamar</em> es uno de los preferidos de los dueños para disfrazar a sus mascotas de una manera original. (Foto Prensa Libre, cortesía de Juanita Esparza).</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1401" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-2.jpeg?quality=52&amp;w=897" alt="" class="wp-image-24070181"/></figure>



<p>Momentos divertidos se comparten en familia al incorporar a las mascotas a la fiesta de Halloween, con disfraces como este de la película <em>Toy Story.</em> (Foto Prensa Libre, cortesía de Nicolette Pet Fashion)</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="999" height="999" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-24070185" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg 999w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?resize=768,768 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-7.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 999px) 100vw, 999px" /></figure>



<p>De personajes tenebrosos también se puede vestir a perros y gatos como este disfraz de <em>Chucky, el muñeco diabólico</em>. (Foto Prensa Libre, cortesía de Nicolette Pet Fashion).</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1243" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NICOLETTE-3.jpeg?quality=52&amp;w=796" alt="" class="wp-image-24070198"/></figure>



<p>Infaltables, también, son los disfraces de brujas o vampiros, emblemáticos de Halloween. (Foto Prensa Libre, cortesía de Nicolette Pet Fashion)</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1536" height="1024" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-24070213" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/JUANITA_f96505.jpeg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 1536px) 100vw, 1536px" /></figure>



<p>También hay prendas que no cubren todo el cuerpo del animal, para que esté más cómodo. (Foto Prensa Libre, cortesía de Juanita Esparza)</p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Halloween para mascotas: qué tener en cuenta antes de elegir un disfraz" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">24069606</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: mousse de chocolate y maracuyá</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/ingrediente-estrella-mousse-de-chocolate-y-maracuya/</link>
                                                <pubDate>Sat, 25 Oct 2025 15:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Vida</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-25T09:00:00-06:00">25 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Vida]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23940228</guid>
                                                    <description><![CDATA[La exótica maracuyá queda bien en cualquier postre que se le disfrute, y no solo es un agasajo para el paladar, sino que tiene propiedades benéficas para la salud.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="864" height="745" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg?quality=52&amp;w=864" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: mousse de chocolate y maracuyá" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg 864w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg?resize=768,662 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg?resize=150,129 150w" sizes="auto, (max-width: 864px) 100vw, 864px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Vida</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: mousse de chocolate y maracuyá</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">La exótica maracuyá queda bien en cualquier postre que se le disfrute, y no solo es un agasajo para el paladar, sino que tiene propiedades benéficas para la salud.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-25T09:00:00-06:00">25 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-25T09:00:00-06:00">09:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23940228" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="864" height="745" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg?quality=52&amp;w=864&amp;h=745&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: mousse de chocolate y maracuyá" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg 864w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg?resize=768,662 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MOUSSE-MARACUYA-5.jpeg?resize=150,129 150w" sizes="(max-width: 864px) 100vw, 864px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Mousse de chocolate y maracuyá, receta preparada por la chef Beatriz Ambrosio. (Foto Prensa Libre, cortesía de Beatriz Ambrosio)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: mousse de chocolate y maracuyá; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>La chef Beatriz Ambrosio, directora e instructora en su academia Culinaria Estudio Gastronómico, en Quetzaltenango, utilizó esta exquisita fruta para hacer un inigualable mousse, la excusa perfecta para darse un deleite.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>½ taza de crema</p>



<p>50 g de chocolate negro de cobertura</p>



<p>¼ taza de crema para batir</p>



<p>½ taza de pulpa de maracuyá</p>



<p>¼ taza de agua</p>



<p>¼ taza de azúcar</p>



<p>1 cdita. de esencia de vainilla</p>



<p>1 cdita. de gelatina sin sabor</p>



<p>Frutas de temporada al gusto</p>



<p>Chocolate para decorar</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Calentar la crema, sin dejar hervir, y verterla sobre el chocolate previamente troceado. El calor de la crema permitirá fundir el chocolate.</li>



<li>Batir la crema e integrar de forma envolvente a la preparación anterior. Verter en moldes individuales como copas o vasos y refrigerar durante una a dos horas.</li>



<li>Para la gelatina de maracuyá, mezclar la pulpa con agua, endulzar con azúcar, agregar vainilla y rectificar el dulzor deseado.</li>



<li>Hidratar la gelatina tres veces su volumen (1 cucharadita de gelatina sin sabor para 3 cucharaditas de agua). Dejar que se hidrate durante 5 minutos. Luego, calentar en el microondas por 10 segundos.</li>



<li>Temperar, al agregar a la gelatina un poco de la mezcla de maracuyá. Integrar bien el resto. Verter lentamente sobre la primera capa de mousse y refrigerar durante una hora.</li>



<li>Decorar con fruta de temporada y chocolate. A disfrutar.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tiramisu-de-limon/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Tiramisu-al-limon-3.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: tiramisú de limón" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Tiramisu-al-limon-3.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Tiramisu-al-limon-3.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Tiramisu-al-limon-3.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Tiramisu-al-limon-3.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Tiramisu-al-limon-3.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tiramisu-de-limon/">Ingrediente estrella: tiramisú de limón</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-helado-de-mole-de-platano/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: helado de mole de plátano" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/HELADO-DE-MOLE-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-helado-de-mole-de-platano/">Ingrediente estrella: helado de mole de plátano</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p>La<a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/que-beneficios-tiene-el-maracuya-la-fruta-que-combina-sabor-salud-energia-y-calma-el-estres/"> <strong><em>maracuyá</em></strong></a> es el fruto exótico de la pasiflora (<em>Passiflora edulis</em>), conocida popularmente como fruta de la pasión, <strong>pues los españoles asociaron su flor con la Pasión de Cristo por su color morado y blanco.</strong> Es originaria de Brasil, norte de Argentina y Paraguay. Es una planta herbácea y trepadora. <strong>La más común es el fruto de cáscara amarilla.</strong></p>



<p><strong>Su pulpa, anaranjada, ácida y rica en pequeñas semillas negruzcas, </strong>se utiliza en jugos, helados, mermeladas, yogures, pasteles y salsas, además de que se emplea en platillos salados y cocteles.</p>



<p>Toda la planta tiene alto contenido de flavonoides y alcaloides, por lo que tiene propiedades antioxidantes, antiinflamatorias y antihipertensivas. <strong>La fruta, comúnmente, se utiliza como diurético, digestivo, sedante y antidiarreico, así como para el tratamiento de la tos, constipación e insomnio. </strong>Contiene vitamina A, vitamina C, fibra y minerales como potasio, fósforo y magnesio. Las hojas se utilizan para tratar problemas de<a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/los-mejores-metodos-para-combatir-el-insomnio-de-forma-natural/"> insomnio,</a> ansiedad, <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/como-quitar-la-migrana-y-ayudar-al-cuerpo-en-los-momentos-de-crisis/">migraña</a> o nerviosismo.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil de la chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1079" height="1079" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-23940597" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg 1079w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?resize=768,768 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/BEATRIZ-AMBROSIO.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 1079px) 100vw, 1079px" /></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Beatriz Ambrosio es licenciada en Administración de Hoteles y Restaurantes.</li>



<li>Es cocinera y repostera profesional, graduada del Intecap.</li>



<li>En catedrática universitaria en cursos de Alimentos y Bebidas, y Gastronomía.</li>



<li>Fundó la academia Culinaria Estudio Gastronómico, el cual se especializa en capacitar a jóvenes y adultos en el arte de la Gastronomía. También, brinda asesoría y asistencia técnicas a empresas y restaurantes.</li>



<li>También fundó Culinaria Catering, que ofrece alimentos, bebidas y decoración para eventos, ambos en la ciudad de Quetzaltenango.</li>



<li>Culinariaworkshop, en Facebook, y catering.culinariagt, en Instagram</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: mousse de chocolate y maracuyá" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23940228</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ellas son las integrantes que diseñan El Gran Jaguar, el primer nanochip de Guatemala</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/ellas-son-las-integrantes-que-disenan-el-gran-jaguar-el-primer-nanochip-de-guatemala/</link>
                                                <pubDate>Thu, 23 Oct 2025 13:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Tecnología</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-23T07:00:00-06:00">23 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Tecnología]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=24033587</guid>
                                                    <description><![CDATA[La participación de mujeres en el diseño del nanochip de Universidad del Valle de Guatemala, el primero diseñado en el país, es significativa.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="800" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ellas son las integrantes que diseñan El Gran Jaguar, el primer nanochip diseñado en Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg 6827w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Tecnología</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ellas son las integrantes que diseñan El Gran Jaguar, el primer nanochip de Guatemala</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">La participación de mujeres en el diseño del nanochip de Universidad del Valle de Guatemala, el primero diseñado en el país, es significativa.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-23T07:00:00-06:00">23 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-23T07:00:00-06:00">07:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="24033587" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ellas son las integrantes que diseñan El Gran Jaguar, el primer nanochip diseñado en Guatemala" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-PRINCIPAL.jpg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Grupo de mujeres que conforman el equipo que está diseñando el primer nanochip de Guatemala, en UVG. (Foto Prensa Libre, cortesía UVG)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ellas son las integrantes que diseñan El Gran Jaguar, el primer nanochip de Guatemala; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>A lo largo de la historia, se ha demostrado que la ciencia y la tecnología tienen la capacidad de resolver los problemas más complejos de la humanidad, de hacer que los sueños se vuelvan realidad y de moldear el futuro. <strong>El mundo necesita más personas en este campo del conocimiento para enfrentar los retos actuales aún pendientes y los que surgirán en el futuro.</strong></p>



<p>El mundo necesita de más personas, hombres y mujeres, que se aventuren a recorrer el maravilloso mundo científico y tecnológico, mediante la formación académica de calidad.</p>



<p>El Departamento de Ingeniería Electrónica de la Universidad del Valle de Guatemala (UVG) es un ejemplo de que <strong>el mundo necesita promover, propiciar y lograr que más mujeres se involucren en ciencia y tecnología</strong> como nuestras cinco destacadas participantes del equipo que diseña el primer circuito integrado en Guatemala, <a href="https://www.uvg.edu.gt/nanochip/"><strong><em>El Gran Jaguar-Nanochip UVG</em></strong></a>, que se presentan en este espacio, graduadas de Ingeniería Electrónica en UVG, y quienes exponen <strong>qué significa para ellas ser parte de este proyecto y cómo puede inspirar a más mujeres a elegir carreras tecnológicas.</strong></p>



<p>*Director de Ingenierías Electrónica, Mecatrónica y Biomédica de UVG e investigador de CPI UVG.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/desafios-de-el-gran-jaguar-el-primer-nanochip-disenado-en-guatemala/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Desafíos de El Gran Jaguar: el primer nanochip diseñado en Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/desafios-de-el-gran-jaguar-el-primer-nanochip-disenado-en-guatemala/">Desafíos de El Gran Jaguar: el primer nanochip diseñado en Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/cuales-son-las-caracteristicas-del-primer-nanochip-guatemalteco/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="¿Cuáles son las características el primer nanochip guatemalteco?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?resize=640,645 640w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Nanochip-Design-UVG.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/cuales-son-las-caracteristicas-del-primer-nanochip-guatemalteco/">¿Cuáles son las características del primer nanochip guatemalteco?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Sophia Cardona</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="2040" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?quality=52&amp;w=1024" alt="" class="wp-image-24033890" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg 6844w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Sophia-Cardona.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 2040px) 100vw, 2040px" /></figure>



<p>“Cuando empecé a estudiar, nunca imaginé que algún día participaría en un proyecto tan importante, que mostrara al mundo lo que podemos lograr en nuestro país”, señala. “Decidí estudiar Ingeniería Electrónica para crear e innovar. No ha sido fácil, pero cada reto ha valido la pena”, añade. “Ser mujer en ingeniería significa atreverse, confiar en sí misma y demostrar que la pasión no tiene límites. Cada idea que persigan puede convertirse en innovación y transformar vidas. Este chip es solo el inicio, y estoy convencida de que la ciencia y la tecnología son espacios donde las mujeres tenemos mucho que aportar y transformar”, dice.<br></p>



<h2 class="wp-block-heading">Diana Alvarado</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="2040" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?quality=52&amp;w=1024" alt="" class="wp-image-24033892" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg 7008w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Diana-Alvarado.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 2040px) 100vw, 2040px" /></figure>



<p>“Para mí, este proyecto abre puertas en un área poco explorada en el país”, indica. “Mi mayor motivación siempre ha sido la curiosidad y el deseo de crear soluciones innovadoras, y este proyecto me demostró que con trabajo en equipo es posible alcanzar metas que parecían inimaginables. Haber contribuido a este avance me impulsa a seguir formándome y a trazar nuevos objetivos en el campo de la nanoelectrónica”, refiere. “Espero que más jóvenes, especialmente mujeres, se animen a seguir sus sueños en la ciencia y la tecnología y se conviertan en agentes de cambio para transformar nuestro país”, puntualiza.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Katherine Rac</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="2040" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?quality=52&amp;w=1024" alt="" class="wp-image-24033897" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg 7008w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Katherine-Rac.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 2040px) 100vw, 2040px" /></figure>



<p>“Este proyecto me hizo comprender que la ciencia no tiene fronteras, ya que se han abierto puertas a colaboraciones internacionales que enriquecerán la formación de los futuros profesionales”, señala. “Mi motivación es abrir camino a las niñas y pueblos indígenas, demostrando que la ciencia y la tecnología también son espacios para nosotras”, dice. “Cada avance logrado nos recuerda que la ciencia está abierta para todos los que se animen a explorarla. Este proyecto confirma que los conocimientos adquiridos pueden convertirse en realidades que transforman a nuestro país”, agrega.<br></p>



<h2 class="wp-block-heading">Lourdes Ruiz</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="2040" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?quality=52&amp;w=1024" alt="" class="wp-image-24033900" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg 7008w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Lourdes-Ruiz.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 2040px) 100vw, 2040px" /></figure>



<p>“A través de la nanoelectrónica, descubrí una nueva pasión y me di cuenta del enorme potencial que tiene para la innovación, especialmente, en áreas como la medicina”, refiere. “Esta experiencia me ayudó a encontrar el camino en el que quiero especializarme. Me siento agradecida y orgullosa de haber culminado la carrera de Ingeniería Electrónica, demostrando que las mujeres somos inteligentes, capaces y que nuestra voz merece ser escuchada”, destaca. “Mi propósito es seguir creciendo para aportar mi granito de arena al mundo y contribuir al desarrollo de mi país mediante la tecnología”, señala.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<h2 class="wp-block-heading">Paola Mendizábal</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="2040" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?quality=52&amp;w=1024" alt="" class="wp-image-24033901" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg 7008w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ACE-18102025-Mujeres-Ingenieras-en-Proyecto-Gran-Jaguar-Paola-Mendizabal.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 2040px) 100vw, 2040px" /></figure>



<p>“Participar en este proyecto ha sido una experiencia muy valiosa. Representa una oportunidad de apropiarnos de tecnologías que antes solo conocíamos desde afuera”, expone. “Me enorgullece ocupar un espacio que, tradicionalmente, era liderado por hombres. Cada vez más mujeres participan en estos campos, aportando a la diversidad que tanto necesitan las áreas tecnológicas. Aprovecho a animar a todas las mujeres y niñas guatemaltecas que estén interesadas a estudiar e involucrarse en la ciencia y tecnología sin miedo. ¡La ingeniería es un espacio para todas y todos!”, enfatiza.<br></p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="tecnologia,vida" data-modified="120" data-title="Ellas son las integrantes que diseñan El Gran Jaguar, el primer nanochip de Guatemala" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">24033587</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>¿Qué publicaron los periódicos sobre los sucesos de la Revolución del 20 de octubre de 1944?</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/que-publicaron-los-periodicos-sobre-los-sucesos-de-la-revolucion-del-20-de-octubre-de-1944/</link>
                                                <pubDate>Wed, 22 Oct 2025 23:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Revista D</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-22T17:00:00-06:00">22 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Revista D]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=24002443</guid>
                                                    <description><![CDATA[Sobresalen hechos poco conocidos del movimiento revolucionario del 20 de octubre de 1944, según consignaron medios impresos de la época.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="668" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="¿Qué publicaron los periódicos, días después de la Revolución del 20 de octubre de 1944?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png 1500w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?resize=768,428 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style>	<div class="nospeech badge-pl-plus-out__in-category">
						<div style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="news-with-medium-headline-container__section text-uppercase">Revista D</div>
						<span class="pipe-separator">|</span>
						<div class="badge-pl-plus__md-and-lg__element">
							<div class="badge-pl-plus__md-and-lg__element-bg badge-pl-plus__md-and-lg__element-bg-out" style="width:92px"></div><a class="badge_suscriptores" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/tema/suscriptores-pl/" style="text-decoration: none">
                                <div class="badge-pl-plus__md-and-lg__elements-container badge-pl-plus__md-and-lg__elements-container-out">
                                    <p class="badge-pl-plus__md-and-lg__element-text m-0" style="font-size: 15px">Suscriptores</p>
                                    <img decoding="async" loading="lazy" src="../wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/badge-pl-plus.png" alt="Suscriptores" class="badge-pl-plus__md-and-lg__element-img">
                                </div>
                             </a>
						</div></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">¿Qué publicaron los periódicos sobre los sucesos de la Revolución del 20 de octubre de 1944?</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Sobresalen hechos poco conocidos del movimiento revolucionario del 20 de octubre de 1944, según consignaron medios impresos de la época.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-22T17:00:00-06:00">22 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-22T17:00:00-06:00">17:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="24002443" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="¿Qué publicaron los periódicos, días después de la Revolución del 20 de octubre de 1944?" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/PRINCIPAL-.png?resize=150,84 150w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Portada de &quot;El Imparcial&quot; del 21 de octubre de 1944, que derrocó al gobierno de Federico Ponce Vaides. (Foto Prensa Libre, Brenda Martínez)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo ¿Qué publicaron los periódicos sobre los sucesos de la Revolución del 20 de octubre de 1944?; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>La revolución del 20 de octubre de 1944 abrió una era democrática para el país, lucha armada en la que participaron diferentes sectores de la población, hombres y mujeres, cansados del autoritarismo del régimen militar del general Federico Ponce Vaides, quien llegó a la Presidencia apenas tres meses antes. Pero detrás de este movimiento libertario se esconden detalles poco conocidos que fueron registrados por medios escritos de ese entonces.</p>



<p><em>El Imparcial</em> y <em>Nuestro Diario</em> —que se publicó de enero de 1927 a julio de 1957— detallaron los sucesos acaecidos durante y después de la lucha revolucionaria, así como sus consecuencias.</p>



<p>Llama la atención que el viernes 20 de octubre dichos medios no circularon, pues no aparecen en los ejemplares encuadernados que resguarda la Hemeroteca Nacional de Guatemala.</p>



<p>Fue el sábado 21 de octubre cuando la portada de <em>El Imparcial </em>publicó en su titular: “Día glorioso del pueblo”, con el subtítulo: “Revolución triunfal de la juventud militar, estudiantil y obrera”. El editorial, publicado en esa página, comenzaba así: “Ha caído la tiranía, pero más que nunca, se imponen el orden y la cordura para garantizar la libertad”. “Guatemala necesita que la sangre generosa derramada no se manche ni se envenene; tenemos todos la obligación de demostrar al mundo que nuestro pueblo no necesita ser manejado a punta de látigo”, se lee más adelante en este texto.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/del-tunel-de-el-infiernito-al-porton-de-fraijanes-2-una-historia-de-fugas-que-no-termina/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Inspeccion-de-la-PNC-en-zona-18-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Inspección de la PNC en zona 18" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Inspeccion-de-la-PNC-en-zona-18-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Inspeccion-de-la-PNC-en-zona-18-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Inspeccion-de-la-PNC-en-zona-18-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Inspeccion-de-la-PNC-en-zona-18-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/Inspeccion-de-la-PNC-en-zona-18-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/del-tunel-de-el-infiernito-al-porton-de-fraijanes-2-una-historia-de-fugas-que-no-termina/">Del túnel de El Infiernito al portón de Fraijanes 2: una historia de fugas que no termina</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/internacional/los-ladrones-del-museo-de-louvre-no-querian-arte-querian-joyas/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AFP_79FA64H.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Roban en museo" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AFP_79FA64H.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AFP_79FA64H.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AFP_79FA64H.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AFP_79FA64H.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/AFP_79FA64H.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/internacional/los-ladrones-del-museo-de-louvre-no-querian-arte-querian-joyas/">Los ladrones del Museo de Louvre no querían arte, querían joyas</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>En el editorial de <em>Nuestro Diario</em> del 21 de octubre se leía: “Hoy, las juventudes, universitaria y militar, probaron que ambas son ingredientes de una misma masa… El pueblo que acudió a armarse en los primeros momentos para luchar contra la dictadura incipiente, pero de precocidad increíble, corroboró la prueba de la juventud”.</p>



<p>En esa misma edición se afirmaba que unos nueve días atrás se presentía la gesta patriótica que derrocó a Ponce Vaides. También se informó sobre boletines que recomendaban a establecimientos que vendían licor cerrar temprano, para evitar “alteraciones en el orden público”.</p>



<p>Se consignó una visita al Hospital General, donde el reportero presenció los “estragos de las granadas”, como el caso de un hombre a quien la explosión de uno de esos artefactos le “había arrancado por completo la mandíbula inferior, el labio superior y parte de la nariz”.<br>También se informaba que todos los reos políticos del régimen de Ponce quedaban libres.</p>



<p>Otra nota refería que, a raíz de la lucha revolucionaria, se produjo un “considerable número de muertos y heridos” y se incluyó el nombre, edad, origen y dirección de 200 personas, sin especificar si fueron heridas o si fallecieron, incluyendo niños. Eduardo Cindreta, de 14 años y quien residía en la 23 calle poniente No. 11, y Domingo Sequé, 28, de Chimaltenango, “con herida penetrante”, fueron dos de los afectados.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>En la foto que ilustraba la portada de <em>El Imparcial </em>se observa a los “tres jóvenes miembros de la junta revolucionaria”: mayor Francisco Javier Arana, Jorge Toriello y el capitán Jacobo Árbenz, así como una instantánea de los daños causados al fuerte de San José, que se encontraba en en el lugar que ocupa actualmente el Centro Cultural Miguel Ángel Asturias.</p>



<p>Del Hospital Militar se recibió la noticia de que, entre los 10 fallecidos que fueron trasladados a ese nosocomio, se encontraba el hijo de Ponce Vaides —también de nombre Federico—, quien fue derrocado luego de 108 días en el Gobierno y se asiló en la Embajada de México desde la tarde del 20 de octubre.</p>



<p>Se informaba también que brigadas de civiles se presentaron al cuartel general de la Revolución y llevaban como prisioneros a unos cien policías que fueron capturados en diferentes puntos de la ciudad.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Así fueron los hechos</h2>



<p>En una crónica de la mencionada edición de <em>El Imparcial</em> se lee que el movimiento armado, calificado como “triunfo de la juventud”, comenzó a las 2 horas del viernes 20 de octubre en la Guardia de Honor, zona 10. “Los tanques de artillería, ametralladoras y la gente del cuartel, ya dispuestos, iniciarían un ataque conjunto sobre los dos fuertes, de San José y Matamoros —18 avenida y 5a. calle, zona 1—. Tanques, infantería y ametralladoristas se desplegaron por diferentes puntos de la ciudad, en posiciones estratégicas y seguras; por ejemplo, cerca del Palacio Nacional, del Campo Marte, de la avenida del Ferrocarril y de la colonia El Edén —zona 5—. Ese día llegaron cien soldados y cinco oficiales de Quiché.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/que-se-celebra-el-20-de-octubre-en-guatemala-y-por-que-es-una-fecha-historica/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-3c5a0870ceb9186a347051f9bc1311d09547ce6f.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="AME9005. CIUDAD DE GUATEMALA (GUATEMALA), 20/10/2023.- Cientos de personas participan en una marcha para conmemorar el Día de la Revolución de 1944, hoy, en Ciudad de Guatemala (Guatemala). La revolución del 20 de octubre del 44 cumple hoy 79 años. Fue un movimiento de juventudes y adultos civiles y militares, todos de clase media, y junto con el resto de la población, cansada de 14 años de desmanes de la dictadura de Ubico, quien renunció el 1º de julio y heredó en Ponce Vaides, cuyo gobierno duró sólo 103 días.EFE/ Edwin Bercian" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-3c5a0870ceb9186a347051f9bc1311d09547ce6f.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-3c5a0870ceb9186a347051f9bc1311d09547ce6f.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-3c5a0870ceb9186a347051f9bc1311d09547ce6f.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-3c5a0870ceb9186a347051f9bc1311d09547ce6f.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-3c5a0870ceb9186a347051f9bc1311d09547ce6f.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/que-se-celebra-el-20-de-octubre-en-guatemala-y-por-que-es-una-fecha-historica/">¿Qué se celebra el 20 de octubre en Guatemala y por qué es una fecha histórica?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/cuando-es-el-dia-de-la-revolucion-en-guatemala/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-252edf5773e6cc2f5fcb9cb69314bba8ea8c546a.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="AME8961. CIUDAD DE GUATEMALA (GUATEMALA), 20/10/2023.- Personas se manifiestan hoy, en Ciudad de Guatemala (Guatemala). Cientos de indígenas y miembros de sindicatos de diferentes sectores de Guatemala participan en una marcha para conmemorar la Revolución del 20 de octubre de 1944, a la que se le atribuye la modernización del Estado. EFE/ David Toro" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-252edf5773e6cc2f5fcb9cb69314bba8ea8c546a.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-252edf5773e6cc2f5fcb9cb69314bba8ea8c546a.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-252edf5773e6cc2f5fcb9cb69314bba8ea8c546a.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-252edf5773e6cc2f5fcb9cb69314bba8ea8c546a.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/10/20231020-252edf5773e6cc2f5fcb9cb69314bba8ea8c546a.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/cuando-es-el-dia-de-la-revolucion-en-guatemala/">¿Cuándo es el Día de la Revolución en Guatemala?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p><em>Nuestro Diario</em> dio a conocer que Ponce Vaides demostró inseguridad, pues “se dio cuenta de que su hora había llegado, y preso de gran nerviosismo iba del Palacio a Casa Presidencial y viceversa, sin poder actuar con firmeza”.</p>



<p>El primero en caer muerto fue el general Francisco Corado, comandante de la Guardia de Honor, a quien se le conminó a rendirse, pero respondió con disparos, por lo que los sublevados lo atacaron. La artillería disparó sin cesar contra los dos fuertes, que se defendieron y contratacaron. Cesó el fuego y continuó a las 4.40 horas. Momentos después, el fuerte de San José comenzó a arder, “dando fin al castillo”.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1500" height="835" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/FUERTE-DE-SAN-JOSE.png?quality=52" alt="" class="wp-image-24033423" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/FUERTE-DE-SAN-JOSE.png 1500w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/FUERTE-DE-SAN-JOSE.png?resize=768,428 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/FUERTE-DE-SAN-JOSE.png?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/FUERTE-DE-SAN-JOSE.png?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1500px) 100vw, 1500px" /></figure>



<p>Vista del incendio del armamento del fuerte de San José, en la zona 1, en una foto publicada el lunes 23 de octubre en <em>El Imparcial.</em> (Foto Prensa Libre: Brenda Martínez).</p>



<p>El fuego cruzado de proyectiles hicieron blanco en “barrios y destruyeron viviendas”. Los más afectados fueron los aledaños a los fuertes mencionados, Palacio Nacional y Guardia de Honor. Un caso fue el de la familia de Anselmo Godoy, en cuya vivienda explotó una granada y causó la muerte de dos de sus hijos, de 12 y 13 años, e hirió a otros dos, de 8 y 10, además de destruir los muebles.</p>



<p>Fue hasta las 6 horas que comenzó a correr la noticia de que la Guardia de Honor se había sublevado.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>El fuerte de Matamoros fue el último en rendirse. A las 8.30, las fuerzas avanzaron y, ante el edificio destruido y sin armas, se izó la bandera blanca, a las 10 horas.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Principales beneficios</h2>



<ul class="wp-block-list">
<li>Sigue vigente la mayoría de cambios derivados de la Revolución que beneficiaron a la sociedad en general en Guatemala:</li>



<li>Se emitieron las leyes del Banco Central y Monetaria, decretos 66 y 67, amén de la Ley de Emergencia Económica, a principios de 1945.</li>



<li>El 1 de julio de 1946 se fundaron el Banco de Guatemala y la Superintendencia de Bancos.</li>



<li>Se instituyó la división territorial departamental, como se conoce en la actualidad, además del restablecimiento de las alcaldías como instituciones autónomas.</li>



<li>Se reconoció a la mujer como ciudadana y se le otorgó la capacidad de voto, aunque se le negó a la mujer analfabeta.</li>



<li>Se reorganizó el sistema de enseñanza, al construir edificios para escuelas primarias tipo Federación, y se implementó un sistema de becas para los jóvenes de la provincia.</li>



<li>El Código de Trabajo, promulgado en 1948, fue el primero en la historia del país y una novedad.</li>



<li>El logro más relevante en el ámbito laboral fue la creación del Instituto Guatemalteco de Seguridad Social (IGSS), en 1946.</li>
</ul>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/justicia/guatemala-pide-disculpa-publica-por-desaparicion-de-escritora-alaide-foppa-en-1980-breaking/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/activista-espanola-Alaide-Foppa-Falla.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Activista española Alaíde Foppa Falla" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/activista-espanola-Alaide-Foppa-Falla.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/activista-espanola-Alaide-Foppa-Falla.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/activista-espanola-Alaide-Foppa-Falla.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/activista-espanola-Alaide-Foppa-Falla.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/activista-espanola-Alaide-Foppa-Falla.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/justicia/guatemala-pide-disculpa-publica-por-desaparicion-de-escritora-alaide-foppa-en-1980-breaking/">Guatemala pide disculpa pública por desaparición de escritora Alaíde Foppa en 1980</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/ellas-son-las-primeras-mujeres-universitarias-que-se-graduaron-en-guatemala-y-vencieron-estereotipos/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/MUJERES.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Conozca a las primeras universitarias de Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/MUJERES.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/MUJERES.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/MUJERES.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/ellas-son-las-primeras-mujeres-universitarias-que-se-graduaron-en-guatemala-y-vencieron-estereotipos/">Ellas son las primeras mujeres universitarias que se graduaron en  Guatemala y vencieron estereotipos</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Catorce estudiantes universitarios se presentaron en la Guardia de Honor, a las 2 horas, organizados por los bachilleres Óscar de León y Julio Valladares, quienes reclutaron a los de mayor confianza la tarde anterior. Su plan era contratar gran cantidad de taxis para “ir a parrandear”. Cerca de la hora indicada, cuando se encontraban en Los Arcos, zona 14, se armaron y obligaron a los choferes a dirigirse al mencionado cuartel, donde apoyaron la revolución. Los universitarios, de Medicina, principalmente, atendieron a heridos en las calles, y otros participaron en el ataque. En la revuelta falleció el bachiller Carlos Andrade Keller.</p>



<p>El armamento de San José se incendió, debido a los ataques, y “los retumbos no cesaron sino después de muchas horas de iniciado el incendio”. Cientos de soldados quedaron atrapados en el interior.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1500" height="835" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NUESTRO-DIARIO.png?quality=52" alt="" class="wp-image-24033412" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NUESTRO-DIARIO.png 1500w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NUESTRO-DIARIO.png?resize=768,428 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NUESTRO-DIARIO.png?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NUESTRO-DIARIO.png?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1500px) 100vw, 1500px" /></figure>



<p>Portada de <em>Nuestro Diario</em>, del sábado 21 de octubre de 1944, en la que se publicaron fotografías de diferentes escenas del movimiento revolucionario. (Foto Prensa Libre: Brenda Martínez)</p>



<p>Quien escribió la crónica afirma haber visto en la Guardia de Honor a estudiantes por centenares, maestros y obreros por millares, para pedir “un arma para pelear”. Desde la madrugada se acercaron cientos de civiles, a quienes se les entregaron fusiles Skoda —checoslovacos— y estadounidenses, “con ametralladoras de diferentes clases y equipados con suficiente parque”. Por su parte, “las mujeres ayudaron a soldados y civiles en todo lo que pudieron, proporcionando refrigerios, auxiliando heridos y alentando a revolucionarios”.</p>



<p>Sobre la Casa Presidencial y el Palacio Nacional se izó la bandera blanca a las 12 horas.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>En el Hospital General, el trabajo era intenso para atender a la gran cantidad de heridos que eran llevados. Las ambulancias “desafiaban las balas de las fuerzas militares para recorrer la ciudad y cumplir con su deber”. Muchos heridos llegaron muertos, por lo que se les trasladaba directamente “al anfiteatro”. Se dijo que ese día se practicaron 41 autopsias.</p>



<p>Así tambien, se hizo un llamado a voluntarios que estuvieran en condiciones de servir para identificar “los muchos cadáveres” de personas que perecieron en la jornada libertadora.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Júbilo</h2>



<p>Millares de personas, “con el semblante alegre”, recorrían las calles de la ciudad, según <em>El Imparcial</em>, el día después del movimiento. La gente se detenía cerca del Palacio Nacional para admirar los tanques y cañones, entre otro tipo de equipo militar. Los mercados funcionaban con normalidad y no se reportó escasez de artículos de primera necesidad, como ocurrió el 20. El servicio urbano y extraurbano de transporte se reanudó.</p>



<p>“A las 9, todavía no habían abierto sus puertas casi todos los almacenes principales, aparentemente, porque los empleados han querido celebrar la fecha como día de fiesta nacional”, se consignó. Ciudadanos, en traje de civil, prestaron servicio a la comunidad, al dirigir el tránsito de la ciudad, “saludando con amabilidad a los automovilistas”.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/presidente-y-ciudadania-recorren-la-capital-en-homenaje-a-la-revolucion-de-1944-breaking/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/Caminata-en-homenaje-a-la-Revolucion-de-1944.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Caminata en homenaje a la Revolución de 1944" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/Caminata-en-homenaje-a-la-Revolucion-de-1944.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/Caminata-en-homenaje-a-la-Revolucion-de-1944.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/Caminata-en-homenaje-a-la-Revolucion-de-1944.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/Caminata-en-homenaje-a-la-Revolucion-de-1944.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/Caminata-en-homenaje-a-la-Revolucion-de-1944.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/presidente-y-ciudadania-recorren-la-capital-en-homenaje-a-la-revolucion-de-1944-breaking/">Presidente y ciudadanía recorren la capital en homenaje a la Revolución de 1944</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/politica/que-es-un-golpe-de-estado-en-guatemala-y-cuantos-han-habido/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/WhatsApp-Image-2023-09-02-at-13.43.50.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Efraín Ríos Montt en 1982 junto a los integrantes de la junta de gobierno. (Foto: Hemeroteca PL)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/WhatsApp-Image-2023-09-02-at-13.43.50.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/WhatsApp-Image-2023-09-02-at-13.43.50.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/WhatsApp-Image-2023-09-02-at-13.43.50.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/WhatsApp-Image-2023-09-02-at-13.43.50.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/politica/que-es-un-golpe-de-estado-en-guatemala-y-cuantos-han-habido/">Qué es un golpe de Estado en Guatemala y cuántos ha habido en el país</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Ese día se comenzaron a recibir aportes para los damnificados y heridos. Dos de los donadores fueron Anita Alzamora de Vadillo y el doctor Erwin Jacobsthal, quienes llevaron su aporte en efectivo a la redacción de <em>El Imparcial,</em> que se convirtió en depositario de los donativos, en tanto se formaba un comité encargado de distribuir los fondos recaudados.</p>



<p>Se reportó alta afluencia de personas en las oficinas de comunicaciones, para transmitir a sus familiares “las novedades habidas y su estado personal”. Los receptores eran insuficientes para satisfacer las necesidades del público.</p>



<p>La ira popular arremetió contra El Independiente, periódico del liberalismo, que se encontraba en la 11 avenida norte No. 72, que fue vandalizado y del cual “no quedó casi nada”. En la pared exterior se leía el mensaje: “Linotipo. Esto es del pueblo. Respeto” y “Viva Arévalo”.</p>



<p>Fotografías publicadas captaron a estudiantes armados con fusiles transportándose en motocicleta y un camión con combatientes.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>Los boy scouts prestaron servicio de socorro en diferentes sectores de la ciudad, mientras “valientes muchachos” custodiaban viviendas y cuidaban del orden.</p>



<p>En el balcón del periódico <em>La Nación</em> lucía la bandera nacional que tenía sobre la franja blanca la fotografía del doctor Juan José Arévalo. En la oficina de administración de la radiodifusora <em>T.G.N.</em> se recibían mensajes, sin costo, de quienes quisieran informar a familiares sobre su estado. Desde sus micrófonos se transmitían los boletines de la Junta Revolucionaria y pasó a llamarse, a partir de ese día, “La voz de la libertad”.</p>



<p>Los enfrentamientos produjeron daños sin consideración a las líneas telefónicas de la capital, por lo que tuvieron que ser reparados en las primeras horas del día siguiente.</p>



<p>Desde el 21 de octubre, la Policía Nacional se convirtió en un cuerpo organizado para garantizar la tranquilidad de los ciudadanos y “que estaría sujeto a disciplina”, formado por universitarios y reforzado con agentes de la Guardia Cívica.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/guatemala-debe-aprender-las-lecciones-de-otros-paises/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Brenda-Sanchinelli_6037c9.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Brenda-Sanchinelli_6037c9.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Brenda-Sanchinelli_6037c9.png?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Brenda-Sanchinelli_6037c9.png?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Brenda-Sanchinelli_6037c9.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Brenda-Sanchinelli_6037c9.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/guatemala-debe-aprender-las-lecciones-de-otros-paises/">Guatemala debe aprender las lecciones de otros países</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/plan-de-desarrollo-economico-1955-1960/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Jose-molina-calderon_8a33cc.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Jose-molina-calderon_8a33cc.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Jose-molina-calderon_8a33cc.png?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Jose-molina-calderon_8a33cc.png?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Jose-molina-calderon_8a33cc.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Jose-molina-calderon_8a33cc.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/plan-de-desarrollo-economico-1955-1960/">Plan de desarrollo económico 1955-1960</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Fotografías daban cuenta de las largas filas de ciudadanos que deseaban inscribirse en la Dirección de la Policía, así como los daños causados en varias casas, como la que ocupaba el Partido Liberal.</p>



<p>La Junta Revolucionaria solicitó que los comercios retomaran sus actividades a partir del lunes 23 de octubre. También pidió que quienes portaran armas sin autorización procedieran a entregarlas en un plazo de 24 horas.</p>



<p>Tres inmuebles fueron tomados por los revolucionarios, pues se rumoraba que de ellos se proveía de armas a personas afines al gobierno poncista. Uno de ellos fue la casa de Julia Quiñónez, conocida como <em>La Maciste,</em> quien había sido colaboradora cercana del presidente Jorge Ubico, ubicada en la 11 avenida y 15 calle. Una multitud enardecida causó daños a esa propiedad.</p>



<p>El domingo 22 de octubre se publicó una lista de 27 otras personas que fueron heridas o habían fallecido durante la revolución.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>Ese día se informó que el Palacio Nacional no había sido objeto de ningún daño, entre otros edificios públicos, “respetando la orden que se les dio al respecto a los revolucionarios”. Asimismo, se respetó la vida de los defensores del Palacio, “a quienes se les dispararía hacia los pies”. También se consignó que Ponce Vaides partió hacia México, con un grupo de colaboradores, gracias a gestiones de la embajada de ese país vecino. Resulta llamativo el dato de que, antes de que su avión saliera, se le pagó el sueldo correspondiente del 1 al 19 de octubre, de Q1 mil 125. Además, se procedió a revisar el equipaje de los emigrados, y a Ponce Vaides se le encontró “buena cantidad de billetes” que daba un total de Q15 mil 128, así como varias armas de fuego.</p>



<p>En una nota se destacó la valentía de los vecinos Francisco Ramazzini, Enrique Izzepi y José Luis Ortiz, que fueron a la Guardia de Honor a pedir armas para participar en la lucha libertaria, luego de lo cual se les comisionó como mensajeros motociclistas para informar sobre el desarrollo de la lucha, “cruzando por lugares peligrosos”, y que fueron atacados por policías. Se destacó que a los heridos de gravedad se les aplicó penicilina, calificada entonces de “maravillosa droga”.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1500" height="835" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DANOS.png?quality=52" alt="" class="wp-image-24033460" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DANOS.png 1500w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DANOS.png?resize=768,428 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DANOS.png?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DANOS.png?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1500px) 100vw, 1500px" /></figure>



<p>Daños a casas causados por el fuego cruzado producido durante la gesta. Fotos publicadas en <em>El imparcial </em>el 24 de octubre. (Foto Prensa Libre: Brenda Martínez)</p>



<p>La noche del sábado, los ciudadanos fueron alarmados por disparos provenientes de varias viviendas, “de enemigos de la revolución”, que fueron controlados por guardias cívicos.</p>



<p>También se recomendó a los vecinos que, si encontraban granadas, “no intentaran conservarlas ni jugar con ellas”, pues eran un peligro inminente, por posible deflagración, por lo que debían alejarlas de las casas y depositarlas en barrancos cercanos.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/resena-historica-de-la-independencia-de-guatemala-que-ocurrio-antes-durante-y-despues-del-15-de-septiembre-de-1821/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/09/Independencia-de-Guatemala-5-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Independencia de Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/09/Independencia-de-Guatemala-5-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/09/Independencia-de-Guatemala-5-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/09/Independencia-de-Guatemala-5-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/09/Independencia-de-Guatemala-5-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/09/Independencia-de-Guatemala-5-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/resena-historica-de-la-independencia-de-guatemala-que-ocurrio-antes-durante-y-despues-del-15-de-septiembre-de-1821/">Reseña histórica de la Independencia de Guatemala: qué ocurrió antes, durante y después del 15 de septiembre de 1821</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/importancia-e-influencia-de-la-revolucion-del-44/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-MARIO-ANTONIO-SANDOVAL-2024-6.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-MARIO-ANTONIO-SANDOVAL-2024-6.png 300w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-MARIO-ANTONIO-SANDOVAL-2024-6.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-MARIO-ANTONIO-SANDOVAL-2024-6.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-MARIO-ANTONIO-SANDOVAL-2024-6.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/importancia-e-influencia-de-la-revolucion-del-44/">Importancia e influencia de la revolución del 44</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>En la mañana del domingo circuló el rumor de que la carne y el agua estaban envenenadas, difundido por personas afines al régimen anterior, para causar alarma. Sin embargo, la Dirección General de Sanidad Pública desmintió el rumor. Asimismo, se informó que un grupo de liberales, “armados de ametralladoras”, dispararon “en forma cobarde” contra el Hospital General desde un automóvil.</p>



<p>El lunes 23 se consignó que al día siguiente se reunudarían las clases en las escuelas públicas, según la Asociación Nacional de Maestros. La banca, el comercio y la industria retomaron sus actividades ordinarias ese día también, y se vio a las personas hacer compras y retornar a su vida normal.</p>



<p>Otra información fue que un comité de señoras se había organizado con el fin de brindar ayuda a los damnificados. En ese contexto sobresalía el altruismo de nacionales y extranjeros en el Hospital General, quienes obsequiaban ropa, víveres y medicina, además de donar sangre de manera desinteresada a los heridos.</p>



<p>En el Instituto Nacional Central para Varones se podían inscribir estudiantes y maestros que desearan prestar servicio voluntario en la Guardia Cívica. Se reclutó a mil 231 hombres, a quienes se les entregó un arma y uniforme.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>El martes 24 se consignó que el general Jorge Ubico salió del país, acompañado de su esposa, María Lainfiesta de Ubico, rumbo a Estados Unidos. Ambos llevaban, cada uno, Q1 mil. Ninguno de sus allegados llegó a despedirlos. Otras 50 personas afines al régimen anterior viajaron hacia México, en tren. Por aparte, retornaban guatemaltecos que habían huido de las persecuciones del gobierno de Ponce Vaides, como Manuel Galich. En esa edición se publicaron fotografías de los daños causados por las granadas el 20 de octubre.</p>



<p>El martes 24, <em>Nuestro Diario</em> publicó el discurso radial que pronunció Juan José Arévalo, el cual comenzaba así: “La nueva Guatemala que todos soñábamos ha empezado. El corazón templado de nuestra juventud militar ha precipitado los acontecimientos”.</p>



<p>Se intentaba recaudar Q200 mil para socorrer a las víctimas de los sucesos revolucionarios, y para ello se fundó un Gran Comité Central de Socorros, autorizado por las autoridades, para distribuir la ayuda.</p>



<p>El miércoles 25 se narró la historia de una familia que fue asaltada en su casa por personas afines a Ponce Vaides, armadas con machetes. Ataron a la madre, embarazada, golpearon a su hijo de 7 años y se llevaron un dinero que su esposo usaría para un negocio.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo-FREEPIK.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Feriados y asuetos 2025: cuándo disfrutaremos del próximo fin de semana largo" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo-FREEPIK.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo-FREEPIK.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo-FREEPIK.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo-FREEPIK.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo-FREEPIK.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/feriados-y-asuetos-2025-cuando-disfrutaremos-del-proximo-fin-de-semana-largo/">Feriados y asuetos 2025: cuándo disfrutaremos del próximo fin de semana largo</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/la-revolucion-de-1944-a-la-revolucion-digital-2024/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-LUIS-FERNANDO-ANDRADE-FALLA-2024-1.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-LUIS-FERNANDO-ANDRADE-FALLA-2024-1.png 300w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-LUIS-FERNANDO-ANDRADE-FALLA-2024-1.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-LUIS-FERNANDO-ANDRADE-FALLA-2024-1.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/10/EDT-LUIS-FERNANDO-ANDRADE-FALLA-2024-1.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/opinion/columnasdiarias/la-revolucion-de-1944-a-la-revolucion-digital-2024/">La revolución de 1944 a la revolución digital 2024</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>El jueves 26 se informó que la Secretaría de Hacienda y Crédito Público había ordenado a los bancos la inmovilización de bienes de colaboradores en los gobiernos de Ubico y Ponce Vaides.</p>



<p>A los soldados de la Guardia de Honor que apoyaron la revolución se les obsequiaron cigarrillos, fósforos, emparedados, frutas y golosinas. El periodista a cargo de la nota constató que entre los soldados se veía a niños de 12 años.</p>



<p>El viernes 27 se publicó en la portada sobre la masiva manifestación de júbilo efectuada un día antes, por el triunfo de la revolución, que se constató con fotografías de una marcha multitudinaria que desfiló por las principales calles de la ciudad, en la cual se veía a hombres, mujeres y niños portando la bandera nacional o consignas a favor del movimiento libertario. Entre las mantas se leía: “La juventud guatemalteca participa a las democracias del mundo del nacimiento de su anhelada libertad” o “Por fin tenemos una patria libre”. Ese día también se informó que el partido Renovación Nacional postulaba a Juan José Arévalo como candidato presidencial.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1500" height="835" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MANIFESTACIONES.png?quality=52" alt="" class="wp-image-24033492" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MANIFESTACIONES.png 1500w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MANIFESTACIONES.png?resize=768,428 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MANIFESTACIONES.png?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MANIFESTACIONES.png?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1500px) 100vw, 1500px" /></figure>



<p>Multitudinaria manifestación de júbilo llevada a cabo en la ciudad el jueves 26 de octubre, según fotografías de <em>El Imparcial</em>. (Foto Prensa Libre: Brenda Martínez)</p>



<p>Continuaban las noticias sobre la recaudación de fondos para los damnificados de parte de personas particulares, comercios y la industria. Incluso, el 1 de noviembre se celebraría un partido amistoso a favor de las víctimas, entre Municipal y Tipografía Nacional, que se disputarían el trofeo Capitán Braulio Laguardia, en honor de uno de los héroes de la jornada cívica.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>Fábricas como Diana, Altense y Venus; panaderías como La Esperanza, Las Victorias y Unión, y almacenes como Kosak, El Cazador y Arriola Hnos. fueron de las empresas que entregaron donativos.</p>



<p>Se informó que el tránsito vehicular se autorizaba de las 6 a las 0 horas, por motivos de seguridad.</p>



<p>El jueves, el ingeniero Rafael Pérez de León —diseñó el Palacio Nacional, entre otras emblemáticas obras—, secretario de Fomento, informó que, entre las tareas que emprendería, estaba la demolición de los fuertes de San José y Matamoros, que afrontaron considerables daños.</p>



<p>Según el <em>Diario de Centro América</em> del 28 de octubre, se celebrarían unos encuentros de beisbol y futbol, de primera división, en beneficio de damnificados, el 29 de octubre, y el 1 y 5 de noviembre, en el Diamante Minerva —actual Enrique Trapo Torrebiarte— y en el Estadio Escolar —o Autonomía, que se ubicaba donde ahora se encuentra el Banco de Guatemala—. Los trofeos serían obsequiados por el señor Max Russ.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Manifestaciones del 25 de junio</h2>



<ul class="wp-block-list">
<li>En las ediciones encuadernadas de <em>El Imparcial </em>y Nuestro Diario, que se pueden consultar en la Hemeroteca Nacional de Guatemala, no se encontraron los ejemplares del 24 de junio al 1 de julio de 1944.</li>



<li>En El Imparcial del 3 de julio se informó sobre otras personas que resultaron heridas o fallecidas por las manifestaciones del 25 de junio, que habían resultado en la renuncia de Jorge Ubico. Uno de ellos fue Francisco Rivas, sastre de 20 años, quien recibió dos balazos letales.</li>



<li>El 5 de julio se consignó que distintos sectores de la sociedad solicitaban rendirle homenaje a la maestra María Chinchilla, originaria de Jutiapa, quien cayó herida de muerte en dicho día. Se recomendó llamar con su nombre a alguna escuela.</li>



<li>Ese día tomó posesión de su cargo el primer designado a la Presidencia, general Federico Ponce Vaides, quien fue depuesto en la Revolución del 20 de octubre de 1944.</li>



<li>Un grupo de señoras organizó un comité para auxiliar a víctimas de esta manifestación, atacadas por las autoridades. Esperaban recaudar fondos para víveres y tratamientos. El viernes 7 se publicó la fotografía de dos víctimas que sufrieron quemaduras por bombas de fósforo, lanzadas contra los manifestantes.</li>



<li>En días posteriores se leen historias de personas que habían resultado heridas y, por tanto, no podían trabajar o habían perdido su empleo, o de viudas que narraban cómo sus esposos perdieron la vida, enterrados y sin poder ver sus cuerpos en el cementerio La Verbena.</li>



<li>También se destacaban los relatos de hombres que fueron vapuleados y apresados, sin motivo específico, y recluidos en la Penitenciaría Central.</li>



<li>El 8 de julio, la Asociación de Maestros de Guatemala propuso designar el 25 de junio como Día del Maestro. Un día después, la Asociación de Maestras Católicas de Guatemala le entregó un cheque por Q120 a la abuela de María Chinchilla, Virginia de Recinos, como seguro de la entidad.</li>



<li>El medio que sí salió a la luz fue el Diario de Centroamérica, el 1 de julio, y destacó que Ubico “depositó la Presidencia” en un triunvirato militar, integrado por los generales Buenaventura Pineda, Eduardo Villagrán Ariza y Federico Ponce Vaides. Este último, el 4 de julio, fue elegido por la Asamblea Legislativa como primer designado a la Presidencia.</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="revista-d" data-modified="120" data-title="¿Qué publicaron los periódicos sobre los sucesos de la Revolución del 20 de octubre de 1944?" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">24002443</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>¿Cómo afecta a las mascotas el sobrepeso y obesidad?</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/como-afecta-a-las-mascotas-el-sobrepeso-y-obesidad/</link>
                                                <pubDate>Sun, 12 Oct 2025 14:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-12T08:00:00-06:00">12 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23871215</guid>
                                                    <description><![CDATA[<strong>Tener a un animal nutrido en exceso no es una condición favorable para su salud, pues, así como el humano, también debe mantener un peso ideal para evitar el desarrollo de diversas enfermedades.</strong>]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="895" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="¿Cómo afecta el sobrepeso y obesidad a las mascotas?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?resize=768,573 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?resize=1536,1145 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?resize=150,112 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">¿Cómo afecta a las mascotas el sobrepeso y obesidad?</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post"><strong>Tener a un animal nutrido en exceso no es una condición favorable para su salud, pues, así como el humano, también debe mantener un peso ideal para evitar el desarrollo de diversas enfermedades.</strong></h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-12T08:00:00-06:00">12 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-12T08:00:00-06:00">08:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23871215" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="¿Cómo afecta el sobrepeso y obesidad a las mascotas?" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/OBESIDAD-MASCOTAS-1.jpeg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        El sobrepeso y obesidad son condiciones que pueden generar enfermedades crónicas en mascotas y que pueden poner en riesgo su vida. (Foto Prensa Libre, Shutterstock)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo ¿Cómo afecta a las mascotas el sobrepeso y obesidad?; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p><strong>Se calcula que tres de cada cinco perros y gatos padecen sobrepeso u obesidad,</strong> enfermedades que deben ser tratadas para que no desencadenen consecuencias que puedan poner en riesgo su calidad de vida y disminuir su expectativa de vida.</p>



<p>El médico veterinario Erick Rabanales, especialista en nutrición natural de especies menores, de la Dieta del Cadejo, <strong>refiere que cuando un animal tiene 5% más de su peso ideal es sobrepeso, y si es más del 5% ya se convierte en obesidad. </strong>“Es una epidemia; se calcula que alrededor de 60% de perros y gatos padecen sobrepeso u obesidad”, señala.</p>



<p><strong>Los animales propensos a padecerlas son aquellos que son sedentarios; </strong>por ejemplo, perros a los que no los saca a pasear su dueño o gatos que no son activos y, además, viven en apartamentos pequeños. También, <strong>aquellos que tienen una alimentación inadecuada</strong>, con desequilibrios y excesos, con alta cantidad de carbohidratos. &nbsp;</p>



<p><strong>Otro factor de riesgo, bien establecido para estas condiciones, es la <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/la-esterilizacion-beneficia-en-todo-sentido-a-los-animales/"><em>esterilización</em></a> prematura -antes del primer año de vida-,</strong> tanto para hembras como para machos, pues las hormonas como andrógenos y estrógenos juegan un papel importante en el equilibrio metabólico, expone el médico veterinario Otto Lima, especialista en Medicina Biorreguladora e Integrativa y con 35 años de experiencia en la docencia.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/consejos-para-alimentar-con-leche-artificial-a-cachorros-de-perros-y-gatos/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/consejos-para-alimentar-con-leche-artificial-a-cachorros-de-perros-y-gatos/">Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/por-que-las-mascotas-son-el-nuevo-nicho-de-la-industria-del-bienestar/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Mascotas.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Mascotas (Shutterstock)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Mascotas.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Mascotas.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Mascotas.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Mascotas.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/por-que-las-mascotas-son-el-nuevo-nicho-de-la-industria-del-bienestar/">Por qué las mascotas son el nuevo nicho de la industria del bienestar</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Estos padecimientos son poco comunes en los primeros años de vida de mascotas y <strong>alcanza su punto máximo durante la etapa adulta, con una prevalencia de sobrepeso de 50.13% en perros y 44.8%, en gatos, </strong>se indica en la investigación <em>Condición corporal de sobrepeso y obesidad en perros y gatos en consultorios de atención primaria en Estados Unidos</em>, publicado en la revista <a href="https://www.sciencedirect.com/"><em>Science Direct</em> </a>en febrero de este año. En la etapa final de crecimiento, hasta el 15% de cachorros de perros y gatos presentaban sobrepeso y obesidad.</p>



<p>Los perros con obesidad corren el riesgo de desarrollar enfermedades <strong>como diabetes mellitus, síndrome de obstrucción de vías respiratorias braquicefálicas, urolitiasis de oxalato de calcio, <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/por-que-son-importantes-los-examenes-de-salud-preventivos-de-mascotas/"><em>alteraciones cardíacas,</em></a> afecciones ortopédicas y osteoarticulares y cáncer. </strong>La obesidad en gatos puede desencadenar <strong>diabetes mellitus, afecciones musculoesqueléticas y artritis, enfermedades cardiacas y del <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/cuales-son-las-enfermedades-urinarias-y-renales-en-gatos/"><em>tracto urinario superior e inferior</em></a> y alergias como asma felino,</strong> señala dicho estudio. “La obesidad y sobrepeso generan una inflamación crónica imperceptible que lleva a procesos degenerativos”, añade Lima.</p>



<p>Para tratar estas condiciones, es fundamental que las mascotas tengan una <strong><em><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/cual-es-el-tipo-de-alimento-segun-la-necesidad-especial-del-perro-o-gato/">dieta balanceada</a>,</em> ya sea concentrado de buena calidad o natural, en la que se restrinja la mayor cantidad posible de almidones, azúcares y carbohidratos,</strong> pues perros y gatos no tienen el metabolismo para consumir estas sustancias, pues son carnívoros, señala Rabanales. Es importante que su <strong>dieta incluya proteína de buena calidad y grasas de origen animal,</strong> añade Lima. Así mismo que realicen no solo ejercicio físico sino mental. Si desarrollan enfermedades crónicas, también hay que tratarlas.</p>



<p><strong>Los canes con obesidad tienen una esperanza de vida 1.5 menor que los animales con peso adecuado. <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/cuantos-anos-vive-un-gato-todo-lo-que-debe-saber-sobre-la-esperanza-de-vida-de-su-felino/"><em>Los gatos</em></a> con obesidad también tienen una expectativa de vida más corta.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Prevención</h2>



<p>Entre las medidas preventivas está una nutrición balanceada, recomendada por un especialista, de acuerdo con la raza, peso y actividad de cada animal. Dentro del cuidado y crianza responsables, <strong>debe integrarse la prevención de la obesidad y sobrepeso desde la etapa de crecimiento en adelante y monitorear su peso durante los chequeos con el veterinario,</strong> que debe comenzar antes de la esterilización para llevar un mejor control. Es importante la medición precisa de las porciones de alimentos diarios, así como bocadillos.</p>



<p>El <strong><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/consejos-para-pasear-con-el-perro-en-la-naturaleza/"><em>paseo diario</em></a>, dos veces al día o más, es fundamental para perros</strong>, y para el gato, disponer de diversas formas de enriquecimiento ambiental que los mantenga activos.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1600" height="405" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/1.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-23871305" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/1.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/1.jpeg?resize=768,194 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/1.jpeg?resize=1536,389 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/1.jpeg?resize=150,38 150w" sizes="auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px" /></figure>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="¿Cómo afecta a las mascotas el sobrepeso y obesidad?" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23871215</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: mar y tierra con salsa de mostaza</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-mar-y-tierra-con-salsa-de-mostaza/</link>
                                                <pubDate>Sat, 11 Oct 2025 15:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-11T09:00:00-06:00">11 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23871150</guid>
                                                    <description><![CDATA[Un platillo sofisticado es el icónico “mar y tierra”, que combina carnes de animales terrestres con mariscos diversos, al que la mostaza Dijon le da un toque único.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="880" height="1333" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MAR-Y-TIERRA-1.jpeg?quality=52&amp;w=880" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: mar y tierra con salsa de mostaza" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MAR-Y-TIERRA-1.jpeg 880w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MAR-Y-TIERRA-1.jpeg?resize=768,1163 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MAR-Y-TIERRA-1.jpeg?resize=150,227 150w" sizes="auto, (max-width: 880px) 100vw, 880px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: mar y tierra con salsa de mostaza</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Un platillo sofisticado es el icónico “mar y tierra”, que combina carnes de animales terrestres con mariscos diversos, al que la mostaza Dijon le da un toque único.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-11T09:00:00-06:00">11 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-11T09:00:00-06:00">09:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23871150" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="880" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/MAR-Y-TIERRA-1.jpeg?quality=52&amp;w=880&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: mar y tierra con salsa de mostaza" fetchpriority="high" loading="eager" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Mar y tierra con salsa de mostaza Dijon, receta preparada por el chef Alfredo Solares Nájera. (Foto Prensa Libre, cortesía de Alfredo Solares Nájera)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: mar y tierra con salsa de mostaza; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>El chef Alfredo Solares Nájera, quien preparó esta receta, indica que la mostaza Dijon es más que una salsa, sino que es el sello de distinción de la cocina elegante. <strong>Para un contraste perfecto, acompañar con un vino blanco Chardonnay o un tinto joven y afrutado, recomienda Solares.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>4 medallones de lomito (6 oz c/u)</p>



<p>12 camarones jumbo limpios</p>



<p><strong>Para el sazonado y hierbas:</strong></p>



<p>3 ramitas de romero</p>



<p>6 dientes de ajo</p>



<p>½ cebolla finamente picada</p>



<p>1 cda. de perejil fresco picado</p>



<p><strong>Para la salsa de mostaza:</strong></p>



<p>1 taza de vino blanco</p>



<p>4 cdas. de mostaza Dijon</p>



<p>1 taza de yogur griego de cabra (o sustituto)</p>



<p>⅓ taza de aceite de oliva</p>



<p>Sal y pimienta</p>



<p><strong>Para la guarnición:</strong></p>



<p>1 lb de zanahorias baby</p>



<p>1 lb de espárragos verdes</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Sellar el lomito en sartén caliente con aceite de oliva. Añadir sal, pimienta, romero, ajo y mantequilla. Glasear 3 minutos por cada lado y retirar.</li>



<li>Para la salsa de mostaza, en la misma sartén sofreír la cebolla. Desglasar con vino blanco y reducir.</li>



<li>Agregar mostaza Dijon y yogur griego. Rectificar sazón, licuar y colar para suavizar.</li>



<li>Saltear los camarones con aceite de oliva y ajo picado.  Añadir vino blanco, perejil, sal y pimienta. Reducir y terminar con mantequilla cremosa.</li>



<li>Blanquear las zanahorias y espárragos por 3 minutos en agua con sal. Escurrir y saltear en la sartén de los camarones.</li>



<li>Para el emplatado, colocar en el centro del plato el medallón de lomito. Acompañar con tres camarones y vegetales. Bañar con la salsa Dijon. Decorar con <em>microgreens</em> o romero fresco.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-ensalada-griega-con-pesto-de-loroco/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-ensalada-griega-con-pesto-de-loroco/">Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomo-con-salsa-de-ramon/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: lomo de cerdo con salsa de ramón" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomo-con-salsa-de-ramon/">Ingrediente estrella: lomo con salsa de ramón</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p>La mostaza Dijon se originó en Dijon, Borgoña, Francia, y alcanzó fama en el siglo XIV. <strong>En 1856, Jean Naigeon introdujo una innovación en este producto, al sustituir el vinagre común por jugo de uva verde,</strong> dando como resultado la receta refinada que conocemos en la actualidad.</p>



<p>Realza el sabor de carnes de res, cerdo, pollo, pescado y mariscos. Combina muy bien con quesos curados y embutidos selectos. En emparedados y bocadillos aporta un matiz sofisticado. <strong>Se adapta a la cocina francesa, mediterránea, moderna y fusión. Funciona como emulsionante natural en vinagretas y salsas cremosas.</strong></p>



<p>Cada 100 gramos de este producto aportan de 60 a 70 kcal y tiene un contenido de 3 a 5 gramos de grasas insaturadas. Contiene de 3 a 4 gramos de fibra. <strong>Es rica en minerales como selenio, fósforo y magnesio, así como aceites esenciales omega-3.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil del chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1200" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/ALFREDO-SOLARES-NAJERA.jpeg?quality=52&amp;w=768" alt="" class="wp-image-23871186"/></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Alfredo Adolfo Solares Nájera se graduó de Técnico en Gastronomía en la primera promoción de Intecap, zona 5.</li>



<li>Fue asistente de chef en el Hotel Vista Real Guatemala y cocinero en Café Saúl E. Méndez.</li>



<li>Laboró como chef de restaurante Pizza Grizzly y como chef ejecutivo del hotel Entre Ríos, Cobán, Alta Verapaz.</li>



<li>Se desempeñó como chef ejecutivo en restaurante Las Marías; en Las Hortensias Steak House y en Benvenuti café.</li>



<li>Es asesor de restaurantes y creador de menús. Actualmente es chef privado.</li>
</ul>



<p>Lea también: <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/sofisticado-lomito-con-salsa-de-mostazas/">Sofisticado lomito con salsa de mostazas</a></p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: mar y tierra con salsa de mostaza" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23871150</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>La niñez durante la época colonial en Guatemala estaba marcada por la indiferencia y desvalorización</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/la-ninez-durante-la-epoca-colonial-en-guatemala-estaba-marcada-por-la-indiferencia-y-desvalorizacion/</link>
                                                <pubDate>Wed, 08 Oct 2025 13:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Revista D</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-08T07:00:00-06:00">8 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Revista D]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23898772</guid>
                                                    <description><![CDATA[La niñez durante la época colonial temprana no era considerada de valor para la sociedad, y los más afectados fueron los niños indígenas y mestizos.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1140" height="843" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DE-ESPANOL-Y-MESTIZA-CASTIZO-1725.jpg?quality=52&amp;w=1140" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="La niñez durante la época colonial en Guatemala estuvo marcada por la desvalorización e indiferencia" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DE-ESPANOL-Y-MESTIZA-CASTIZO-1725.jpg 1140w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DE-ESPANOL-Y-MESTIZA-CASTIZO-1725.jpg?resize=768,568 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DE-ESPANOL-Y-MESTIZA-CASTIZO-1725.jpg?resize=150,111 150w" sizes="auto, (max-width: 1140px) 100vw, 1140px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Revista D</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">La niñez durante la época colonial en Guatemala estaba marcada por la indiferencia y desvalorización</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">La niñez durante la época colonial temprana no era considerada de valor para la sociedad, y los más afectados fueron los niños indígenas y mestizos.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-08T07:00:00-06:00">8 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-08T07:00:00-06:00">07:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23898772" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1140" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/DE-ESPANOL-Y-MESTIZA-CASTIZO-1725.jpg?quality=52&amp;w=1140&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="La niñez durante la época colonial en Guatemala estuvo marcada por la desvalorización e indiferencia" fetchpriority="high" loading="eager" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        La ilegitimidad filial era común en la época colonial y marcó la vida de los niños que nacieron bajo este estigma. Eran criados por familias que los acogían como servidores, por lo cual se enfrentaban a la esclavitud o muerte prematura. En la foto, pintura anónima de 1725:  “De español y mestiza, castizo”. (Foto Prensa Libre, tomada de  arca.uniandes.edu.co)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo La niñez durante la época colonial en Guatemala estaba marcada por la indiferencia y desvalorización; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Las difíciles condiciones de estos últimos se agravaban si eran ilegítimos o, aún peor, abandonados o huérfanos, situación que fue cambiando en el siglo XVIII.</p>



<p>Antes de abordar en detalle sobre la niñez de dicho período, es importante conocer cómo era la vida del menor en la época precolombina. Información de las fuentes históricas —mayas y aztecas de los siglos XV y XVI— permiten reconstruir escenas muy vívidas de la familia prehispánica. El nacimiento de un niño, particularmente, el primogénito, constituía la condición esencial de la existencia de la familia, pues la esterilidad era causa de divorcio, indica el texto <em>Cambios en la organización de la familia en Guatemala hasta el siglo XVI,</em> de Danilo Palma (1977).</p>



<p>La celebración de esos nacimientos constituía una demostración de júbilo, porque una nueva familia nuclear había adquirido legitimación.</p>



<p>A los cuatro o cinco días de haber nacido, los bebés eran sometidos a la deformación del cráneo y se les daba nombre propio —paal—. A los tres meses de edad —número ritual de la mujer— y a los cuatro —número ritual del hombre— se celebraba la ceremonia hetz’mek, en la cual los padres de familia más distinguidos de la aldea ponían al bebé en contacto con los utensilios que simbolizaban sus tareas futuras en la comunidad.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/por-que-se-llama-feria-de-jocotenango-a-la-celebracion-en-honor-de-la-virgen-de-la-asuncion/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/08/Feria.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Feria de Jocotenango" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/08/Feria.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/08/Feria.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/08/Feria.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/08/Feria.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/08/Feria.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/por-que-se-llama-feria-de-jocotenango-a-la-celebracion-en-honor-de-la-virgen-de-la-asuncion/">¿Por qué se llama Feria de Jocotenango a la celebración en honor de la Virgen de la Asunción?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-museo-del-santo-hermano-pedro-en-antigua-guatemala/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/04/Tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-Museo-del-Santo-Hermano-Pedro-en-Antigua-Guatemala.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/04/Tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-Museo-del-Santo-Hermano-Pedro-en-Antigua-Guatemala.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/04/Tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-Museo-del-Santo-Hermano-Pedro-en-Antigua-Guatemala.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/04/Tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-Museo-del-Santo-Hermano-Pedro-en-Antigua-Guatemala.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/04/Tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-Museo-del-Santo-Hermano-Pedro-en-Antigua-Guatemala.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/04/Tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-Museo-del-Santo-Hermano-Pedro-en-Antigua-Guatemala.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/tesoros-de-fe-las-reliquias-que-resguarda-el-museo-del-santo-hermano-pedro-en-antigua-guatemala/">Tesoros de fe: las reliquias que resguarda el Museo del Santo Hermano Pedro en Antigua Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Durante la pubertad se realizaba el rito de incorporación a la división del trabajo, que consistía en abluciones (lavatorio ritual del cuerpo o de una parte de él, con el fin de purificarlo), ayunos, quema del pom, cacerías, cosecha o tejidos, entre otros, denominado “la bajada de dios”.</p>



<p>En ese entonces existía la educación formal e informal; la primera, entre las familias poderosas y distinguidas del área urbana. Los hijos de los principales recibían educación literaria y científica de parte de los ah kinoob o sacerdotes.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="524" height="834" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-CODICE-MENDOZA-NINOS-COLONIA-rotated.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23899421" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-CODICE-MENDOZA-NINOS-COLONIA-rotated.jpg 524w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-CODICE-MENDOZA-NINOS-COLONIA-rotated.jpg?resize=150,239 150w" sizes="auto, (max-width: 524px) 100vw, 524px" /></figure>



<p>Enseñanza de oficios y tareas a niños de entre 3 y 6 años, según su género, aparece en el “Códice Mendoza”, y, aunque este es de origen mexica, probablemente esa era la manera como se transmitían los conocimientos de padres y madres a hijos e hijas en la cultura maya. (Foto Prensa Libre, tomado del Códice Mendoza).</p>



<p>Los hijos de los artesanos, artistas, comerciantes y agricultores aprendían con su padre estos oficios de su género, y las hijas, los quehaceres del hogar. Los mayas trataban, mediante la educación, de enseñar a sus hijos a controlar sus acciones, su excitación mental y a obedecer a sus padres y superiores.</p>



<p>Cuando los jóvenes alcanzaban la edad ideal, se casaban. Era costumbre, a finales del siglo XVIII, en casi todas las parroquias, casar a los niños a los 12 y 14 años, unión que dependía de los principales y calpules, y los menores debían acatar la decisión. Según el arzobispo Pedro Cortés y Larraz, era costumbre para los indígenas tener muchos hijos, pues “a la edad de 5 años los cargan como bestias y desnudos, y cargados los llevan por los caminos, aunque sea de 50 leguas o más”.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/como-se-fabrica-un-nanochip/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="¿Cómo se fabrica un nanochip?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg 1379w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=768,768 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/como-se-fabrica-un-nanochip/">¿Cómo se fabrica un nanochip?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/guillermina-herrera-pena-nuestro-espanol-es-conservador/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Guillermina Herrera Peña: &quot;Nuestro español es conservador&quot;" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/guillermina-herrera-pena-nuestro-espanol-es-conservador/">Guillermina Herrera Peña: &#8220;Nuestro español es conservador&#8221;</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Cronistas españoles dejaron constancia de la crianza de los habitantes originales, desde su nacimiento. La costumbre en Mesoamérica era que una mujer daba a luz en un temascal o sauna, asistida por una partera. Además de sanar, se creía que purificaba la leche materna. Cuando nacía la criatura, si era hombre, le ponían arco y flechas en la mano, y si era mujer, un huso y algodón, según consignó fray Bartolomé de las Casas, explica la obra <em>Calamidades públicas en el Reino de Guatemala, </em>de Horacio Cabezas Carcache (2021). Pasados 12 días del nacimiento, llevaban al bebé adonde el sacerdote, que le ponía el nombre de sus abuelos o abuelas, y le ofrecían cacao o gallinas. La partera tomaba a la mujer que acababa de dar a luz y la llevaba al río, donde la ofrecía al agua, cacao y copal, para que no le hiciera daño.</p>



<p>Durante tres o cuatro días después del alumbramiento, la mujer bebía súchil, cordoncillo y chile. Al cabo de ese tiempo volvía a sus habituales tareas.<br>“Las cunas de los niños eran canastillos de carrizo, muy limpios, ajustados y atados con toda igualdad, colgados sobre los tapescos —especie de cama—, para que las madres pudieran amamantarlos, sentadas en la cama”, según el libro Datos para la historia de la iglesia de Guatemala, de Agustín Estrada Monroy (1972).</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="653" height="526" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-TEMASCAL-COSMOVISION-NINOS-COLONIA.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23899436" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-TEMASCAL-COSMOVISION-NINOS-COLONIA.jpg 653w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-TEMASCAL-COSMOVISION-NINOS-COLONIA.jpg?resize=150,121 150w" sizes="auto, (max-width: 653px) 100vw, 653px" /></figure>



<p>La costumbre en Mesoamérica era que la mujer daba a luz en un temascal o sauna, asistida por una partera. Representación de temascal que aparece en el “Códice Magliabechiano” (1562-1566). (Foto Prensa Libre, tomado de <em>Cosmovisión Mesoamericana</em>).</p>



<p>Domingo Juarros, en su <em>Compendio de la Historia de la Ciudad de Guatemala</em> (1809), expone que los indígenas, en el Reino de Guatemala, formaban una de “las naciones más cultas del universo, pues tenían seminarios… para los niños y otros, para las niñas”, que recibían la mejor educación. Los padres, también, ponían todo el esmero en la educación de sus hijos. “Las madres les dan de mamar hasta que cumplen 3 años, sin que jamás se vea que los den a criar a otra persona; llévanlos colgados a las espaldas y así lavan y muelen, sirviéndoles el movimiento de la madre de blando arrullo”, dice.</p>



<p>Destaca que no tenían cuna o, cuando más, una hamaquilla. Luego de que comenzaban a caminar, les colocaban cargas de acuerdo con su fuerza, y a los 5 o 6 años los llevaban al campo. Los padres enseñaban a los varones a cazar, pescar, usar el arco y flecha, labranzas y danzas. Las madres instruían a las hijas a moler, desde pequeñas, con piedrecillas, y otras tareas del hogar como desmotar e hilar algodón y tejer.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/mes-del-rosario-2025-guia-de-comidas-precios-y-tradicion-en-el-templo-de-santo-domingo/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NAC-01102025-BRRB-FERIA-DE-LA-VIRGEN-DEL-ROSARIO-EN-SANTO-DOMINGO-045.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Feria de la Virgen del Rosario en Santo Domingo, con una emotiva serenata, fieles de la Virgen Mara darn inicio al mes del Santo Rosario, una celebracin que incluye actividades litrgicas, paralitrgicas y culturales a lo largo de octubre.

Foto: 
BYRON RIVERA 
01/10/2025" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NAC-01102025-BRRB-FERIA-DE-LA-VIRGEN-DEL-ROSARIO-EN-SANTO-DOMINGO-045.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NAC-01102025-BRRB-FERIA-DE-LA-VIRGEN-DEL-ROSARIO-EN-SANTO-DOMINGO-045.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NAC-01102025-BRRB-FERIA-DE-LA-VIRGEN-DEL-ROSARIO-EN-SANTO-DOMINGO-045.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NAC-01102025-BRRB-FERIA-DE-LA-VIRGEN-DEL-ROSARIO-EN-SANTO-DOMINGO-045.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/NAC-01102025-BRRB-FERIA-DE-LA-VIRGEN-DEL-ROSARIO-EN-SANTO-DOMINGO-045.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/mes-del-rosario-2025-guia-de-comidas-precios-y-tradicion-en-el-templo-de-santo-domingo/">Mes del Rosario 2025: guía de comidas, precios y tradición en el templo de Santo Domingo</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/posadas-navidenas-que-son-cuando-y-por-que-se-realizan-en-guatemala/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/posadas-navidenas.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="posada navideña en ciudad de Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/posadas-navidenas.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/posadas-navidenas.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/posadas-navidenas.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/posadas-navidenas.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/12/posadas-navidenas.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/posadas-navidenas-que-son-cuando-y-por-que-se-realizan-en-guatemala/">Posadas navideñas: Qué son, cuándo y por qué se realizan en Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Según el libro <em>Cosmovisión mesoamericana</em> (2011), los españoles se admiraban de la manera como las mujeres indígenas daban a luz: suspendidas con lazos de la rama o el tronco de un árbol, o en cuclillas, costumbre que se mantiene entre indígenas, pues, al parecer, al estar de pie la gravedad facilita el proceso. Después de bañarse en el temascal, la primera solicitud de los padres era preguntar a un adivino el día que correspondía al nacimiento del bebé, con base en lo cual se pronosticaba su futuro. El cambio de mal augurio que les correspondía se hacía en día Ahmac.</p>



<p>Diego de Landa, en su<em> Relación de las cosas de Yucatán</em> (1566), refiere que los pequeños se mantenían desnudos, y hasta los 4 o 5 años los vestían para dormir y usaban taparrabo, si eran niños. A las niñas las vestían de la cintura para abajo. Agrega también que la lactancia era prolongada, de 3 o 4 años, “de donde venía haber entre ellos tanta gente de buenas fuerzas”. “Eran bonitos y traviesos”, y jugaban con arcos y flechas, unos y otros, hasta que eran mancebos —mayores de 7 años—.</p>



<p>Fray Francisco Ximénez, en el siglo XVIII, escribió que, luego del nacimiento del primer hijo, “sacrificaban una gallina”, y daban gracias a los dioses por la criatura. Hacían fiestas y convites con cada nuevo miembro y cuando se destetaba, gateaba, comenzaba a hablar o le cortaban por primera vez su cabello.</p>



<p>Los matrimonios entre indígenas podían terminar de una forma relativamente fácil, y cuando esto sucedía, los hijos permanecían con el padre de su sexo, se expone en <em>Breve Historia de Guatemala,</em> de Ralph Lee Woodward Jr. (2019).</p>



<h2 class="wp-block-heading">Niños mestizos</h2>



<p>A la llegada de los españoles, Pedro de Alvarado hizo esclavos a los prisioneros de guerra, incluyendo mujeres y niños. Los conquistadores no creían capaces ni permitían a los pueblos avasallados criar a sus propios hijos. Estaban en contra de que no consideraran a los niños de acuerdo con los conceptos de infancia occidentales, según los cuales, estos eran seres irracionales, con escasas capacidades mentales, a los que les faltaba evolucionar para convertirse en adultos y que tenían que estar separados y subordinados a los adultos, según el texto <em>Infancias latinoamericanas: Civilización racista y limpieza social. Ensayo sobre violencias coloniales y postcoloniales</em>, de Manfred Liebel (2017). Los españoles degradaban a la condición de trabajadores explotados no solo a adultos indígenas, sino a niñas y niños, y los consideraban objetos.</p>



<p>En <em>La patria del criollo</em>, de Severo Martínez Peláez (1970), se indica que Tomas Gage afirmaba que, debido a epidemias, era costumbre casar a los indígenas todavía niños, en el Reino de Guatemala, con el fin de que se reprodujeran pronto y no disminuyera el número de tributarios.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1400" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-ESPANOL-Y-MESTIZA-CASTIZO-ANDRES-ISLAS-1774-NINOS-COLONIA.jpg?quality=52&amp;w=718" alt="" class="wp-image-23899439"/></figure>



<p>La división de la infancia en la época colonial quedó así: de 0 a 3 años, infante; de 3 a 7 años, párvulo, niño o mancebo, y a partir de los 7 años, mozo o muchacho. En la imagen, obra de Andrés Islas, De español y mestiza, castizo (1774). (Foto Prensa Libre, tomada de arca.uniandes.edu.co).</p>



<p>Cuando comenzó el mestizaje entre españoles e indígenas, los hijos que no eran reconocidos por el padre eran mantenidos por la madre y les buscaban trabajo en la nueva sociedad, pero si esta enfermaba o moría, quedaban sin protección de la familia paterna o materna y terminaban viviendo en las calles o eran recogidos por algún convento.</p>



<p>La alta cantidad de niños nacidos fuera de matrimonio llevó a la Iglesia y a la Corona a instituir casas de cuna, para atender a los huérfanos, llamados “hijos de la iglesia”. La primera se estableció en 1531, en la Nueva España.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/antigua-guatemala-rescata-una-joya-de-mas-de-300-anos-la-nueva-vida-del-templo-del-calvario/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/el-calvario-antigua-guatemala.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Una de las primeras actividades para la reinauguración del Templo de El Calvario en Antigua Guatemala. (Foto Prensa Libre: Templo San Francisco )" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/el-calvario-antigua-guatemala.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/el-calvario-antigua-guatemala.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/el-calvario-antigua-guatemala.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/el-calvario-antigua-guatemala.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/el-calvario-antigua-guatemala.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/antigua-guatemala-rescata-una-joya-de-mas-de-300-anos-la-nueva-vida-del-templo-del-calvario/">Antigua Guatemala rescata una joya de más de 300 años: la nueva vida del Templo del Calvario</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/posada-viacrucis-y-misas-asi-sera-la-reapertura-en-octubre-2025-del-historico-templo-el-calvario-en-antigua-guatemala/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Templo-de-El-Calvario.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="El Templo del Calvario abrirá de nuevo sus puertas y se tiene una semana de celebraciones.   (Foto Prensa Libre: FB Hermandad del Calvario, Antigua Guatemala)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Templo-de-El-Calvario.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Templo-de-El-Calvario.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Templo-de-El-Calvario.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Templo-de-El-Calvario.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/Templo-de-El-Calvario.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/posada-viacrucis-y-misas-asi-sera-la-reapertura-en-octubre-2025-del-historico-templo-el-calvario-en-antigua-guatemala/">Posada, viacrucis y misas: así será la reapertura en octubre 2025 del histórico Templo El Calvario en Antigua Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>De Landa destaca que, para evangelizar a los indígenas, se recogía a los hijos de principales, ubicándolos cerca de monasterios, para aprender la doctrina, a donde padres y parientes les llevaban de comer.</p>



<p>El cronista Antonio de Herrera y Tordesillas (1601) escribe que los encomenderos eran obligados a hacer bautizar a los niños indígenas a los ocho días después de nacidos, y los hijos de caciques menores de 13 años debían ser entregados a los frailes de San Francisco, para que les enseñaran la fe cristiana durante cuatro años, y después se los devolvían a sus padres.</p>



<p>Durante la Colonia se transformó la concepción de la infancia, pues anteriormente, en Europa, abarcaba de 0 a 13 años. La nueva división quedó así: de 0 a 3 años, infante; de 3 a 7 años, párvulo, niño o mancebo, y a partir de los 7, mozo o muchacho, hasta que contraían matrimonio. A las niñas se les denominaba doncellas hasta que se casaban, cuando terminaba la infancia, se lee en el artículo <em>Niños huérfanos y expósitos. Un reflejo de la sociedad novohispana del siglo XVIII,</em> de Alejandro Díaz-Barriga (2007). “Los niños maduraban muy rápido, para poder casarse a edad temprana”, añade el historiador y doctor en Sociología Aníbal Chajón.</p>



<p>Las mujeres españolas contrataban nodrizas o amas de leche indígenas para sus hijos, que era la norma en Italia y España en el siglo XVI, se explica en el artículo <em>La mujer en la sociedad de Santiago de Guatemala de 1585 a 1605</em>, de Rosa Helena Chinchilla Mazariegos (2023). Por consiguiente, no se esperaba que una mujer fuera maestra de sus hijos. “Esta fue una práctica horrible, pues se obligaba a las mujeres indígenas, a principios del siglo XIX, que vivían en Jocotenango a ser nodrizas o chichiguas de las casas de españoles de élite, mientras que los hijos de aquellas morían de hambre”, refiere Chajón.</p>



<p>En las cabeceras, donde vivían los frailes, la enseñanza de la doctrina era diaria para niños y niñas, cuenta Jesús María García en la Historia General de Guatemala. En los poblados donde no había religiosos, la catequesis era menos intensa, pero los fiscales indígenas solían reunir a diario en las iglesias a los menores, para enseñarles oraciones y catecismo, sin explicación alguna.</p>



<p>En las casas multirraciales nacían muchos más niños de los que sus patronos españoles podían alojar y emplear. Algunos de los mestizos fueron reconocidos por sus padres españoles. Sin embargo, no ocurrió así con la mayoría. A finales de la década de 1540, el obispo Francisco Marroquín expresaba preocupación por el sustento y la enseñanza de las doncellas mestizas de la ciudad y sugería que a los muchachos mestizos se les enseñara algún oficio, para evitar su “muy gran corrupción”. A principios de la década de 1550, la Corona propuso que los mestizos huérfanos —varones— de la ciudad fueran enviados a España, donde se les pondría a trabajar en diversos oficios, decisión que no se cumplió, según Christopher H. Lutz, en la <em>Historia General.</em></p>



<p>Marroquín quiso establecer un monasterio en Santiago, para beneficio de niños mestizos, y así “lograr su formación cristiana”, para que pudieran casarse cristianamente. En 1553 se emitió una cédula real que se refería a los mestizos huérfanos y pidió información sobre su estado y lo que convendría hacer con ellos.</p>



<p>De acuerdo con cifras de niños bautizados en la parroquia de El Sagrario entre 1630 y 1699, solo 28% eran legítimos, y 72%, ilegítimos. Sin embargo, durante las dos últimas décadas del siglo XVII hubo un incremento significativo en bautismos de hijos legítimos.</p>



<p>En 1634, Felipe IV determinó que en todos los pueblos de indígenas debía haber un maestro que enseñara español todos los días a niños de 5 a 8 años, en una galera de la plaza del pueblo, la cual servía como escuela, y podía obligar a los padres a que sus niños asistieran.</p>



<p>Para la instrucción de los niños se abrieron algunas escuelas desde el siglo XVI, y en el XVIII todos los pueblos tenían una, pero el número de estudiantes fue siempre muy reducido, y el nivel de enseñanza no pasaba de algunos rudimentos de aritmética, lectura y escritura, explica André Saint Lu, en la <em>Historia General.</em></p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1500" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025DE-ESPANOL-Y-NEGRA-NACE-MULATA-ANDRES-DE-ISLAS-1774-NINOS-COLONIA.jpg?quality=52&amp;w=740" alt="" class="wp-image-23899441"/></figure>



<p>En la parroquia El Sagrario, en Santiago, entre 1630 y 1699, del total de niños bautizados solo 28% eran legítimos y el 72%, ilegítimos. En la foto, obra de Andrés Islas, De español y negra, nace mulata (1774). (Foto Prensa Libre, tomada de arca.uniandes.edu.co)</p>



<p>La primera escuela para indígenas fue fundada por los frailes mercedarios en Almolonga, alrededor de 1535, pues en una probanza de 1542 se indica que funcionaba desde hacía siete años. Los niños ingresaban a los 8 años, para aprender a leer y a escribir. Los más hábiles y de buenas voces aprendían canto y a tocar instrumentos musicales. Durante todo el día participaban en los oficios religiosos y en la vida conventual. Los hijos de los principales estaban internos en las escuelas anexas a los conventos. Tenían clases durante la mañana y la tarde, y se iniciaban en la oración reflexiva y en la disciplina penitencial. Los hijos del pueblo común asistían en las mañanas a aprender el catecismo y a rezar, y después volvían a sus hogares para aprender los oficios de sus padres, consigna José Mata Gavidia, en la <em>Historia General.</em></p>



<p>Las hijas de principales, así como las españolas, eran recogidas en beaterios, donde, a veces, en caso de grandes virtudes, se aceptaba a las hijas de la gente común. El beaterio era una casa de recogimiento en la cual las jóvenes recibían enseñanza religiosa y de oficios femeninos.</p>



<p>Muchos jóvenes indígenas se convirtieron en aprendices de oficios, y entre el padre y el maestro se hacía un contrato en el cual se detallaban los derechos y obligaciones de cada uno. Los niños, de 8 a 10 años, se comprometían a aprender bien, no podían ausentarse de la casa del maestro y debían participar en las tareas domésticas. A cambio, este les daba casa y comida, cuidaba de su salud espiritual y corporal, les proporcionaba ropa nueva cada año y les debía enseñar todo sobre su oficio. Las obligaciones duraban entre seis y ocho años.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Legitimidad</h2>



<p>Pilar Gonzalbo Aizburu, en su investigación<em> La familia y las familias en el México colonial </em>(1992), refiere que, aunque no sorprendían los hijos ilegítimos en la época de la Colonia, la legitimidad proporcionaba importantes ventajas para hacer carrera en la Corte o en la Iglesia; sin embargo, un nacimiento irregular no era obstáculo para alcanzar este objetivo, si los padres eran ricos, nobles o influyentes.</p>



<p>La legitimación se lograba por varios medios, como el matrimonio de los padres o mediante intercesión de virreyes, audiencias y gobernadores que otorgaban este privilegio, solicitado por la élite, aunque tenían un costo. Por ejemplo, en 1801, la legitimación de hijos de clérigos o casados valía cuatro mil 100 pesos.</p>



<p>En el siglo XVII, las tasas de ilegitimidad de los niños eran de entre el 40 y 50% en las colonias americanas.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/disfraces-de-halloween-como-elaborar-un-atuendo-inspirado-en-personajes-de-las-leyendas-de-guatemala/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2022/11/20221102-e6382e48067ab97f05e5f0bd7b3a5c3e8f5f1baf.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="La Santa Muerte y personajes mitológicos de El Salvador homenajean a difuntos" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2022/11/20221102-e6382e48067ab97f05e5f0bd7b3a5c3e8f5f1baf.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2022/11/20221102-e6382e48067ab97f05e5f0bd7b3a5c3e8f5f1baf.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2022/11/20221102-e6382e48067ab97f05e5f0bd7b3a5c3e8f5f1baf.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2022/11/20221102-e6382e48067ab97f05e5f0bd7b3a5c3e8f5f1baf.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2022/11/20221102-e6382e48067ab97f05e5f0bd7b3a5c3e8f5f1baf.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/disfraces-de-halloween-como-elaborar-un-atuendo-inspirado-en-personajes-de-las-leyendas-de-guatemala/">Disfraces de Halloween: Cómo elaborar un atuendo inspirado en personajes de las leyendas de Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/museo-de-la-merced-un-recinto-con-mas-de-tres-decadas-que-resguarda-historia-religion-y-arte-de-guatemala/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/11/Templo-de-la-merced-Jesus-de-la-Merced-1.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/11/Templo-de-la-merced-Jesus-de-la-Merced-1.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/11/Templo-de-la-merced-Jesus-de-la-Merced-1.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/11/Templo-de-la-merced-Jesus-de-la-Merced-1.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/11/Templo-de-la-merced-Jesus-de-la-Merced-1.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/11/Templo-de-la-merced-Jesus-de-la-Merced-1.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/museo-de-la-merced-un-recinto-con-mas-de-tres-decadas-que-resguarda-historia-religion-y-arte-de-guatemala/">Museo de la Merced: Un recinto con más de tres décadas que resguarda historia, religión y arte de Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>La ilegitimidad marcó la vida de los niños que nacieron bajo ese estigma. Ellos iniciaban su vida yendo de una casa a otra, bajo el cuidado de personas ajenas, o eran enviados a trabajar en casas de familias, que los acogían como servidores. Estos niños se enfrentaban a situación de subordinación, esclavitud o muerte prematura, según el artículo <em>El legado de la colonización para la infancia de América Latina,</em> de Lina Carvajalino (2018). De los hijos ilegítimos, un 40% era reconocido por la madre, y 3%, por el padre.</p>



<p>En un testamento de Santiago de Guatemala, de 1687, se lee que Pedro de Paz y Quiñones se casó con Ana María Girón y que no tenían sucesión pero habían criado a un niño de 3 años, llamado Joseph Angel, quien había “sido expuesto a sus puertas”, y sería el heredero de la pareja.</p>



<figure class="wp-block-image size-full is-resized"><img loading="lazy" decoding="async" width="484" height="640" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-DE-ESPANOL-Y-MULATA-MORISCA-MIGUEL-CABRERA-1763-NINOS-COLONIA.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23899443" style="width:1071px;height:auto" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-DE-ESPANOL-Y-MULATA-MORISCA-MIGUEL-CABRERA-1763-NINOS-COLONIA.jpg 484w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-DE-ESPANOL-Y-MULATA-MORISCA-MIGUEL-CABRERA-1763-NINOS-COLONIA.jpg?resize=150,198 150w" sizes="auto, (max-width: 484px) 100vw, 484px" /></figure>



<p>Era frecuente que las familias españolas adoptaran o criaran niños huérfanos, indígenas o de casta. En imagen, obra de Miguel Cabrera, De español y mulata, nace morisca (1763). (Foto Prensa Libre, tomada de arca.uniandes.edu.co)</p>



<p>En cuanto a la herencia, con frecuencia convivían hijos de matrimonios sucesivos, vástagos legítimos o ilegítimos, hijos adoptivos y parientes colaterales, que reclamaban su parte, lo cual creaba discordias.</p>



<p>Era frecuente que las familias españolas adoptaran o criaran niños huérfanos, indígenas o de casta, tanto por razones cristianas como por motivos económicos. Durante los primeros años, el niño dependía de la familia adoptiva y era de poca utilidad. Sin embargo, cuando alcanzaba los 8 o 10 años, participaba en diversas tareas.</p>



<p>La autoridad le correspondía al padre, quien también ostentaba la patria potestad sobre los hijos menores de edad. Solo mediante trámites legales se podía privar a un hijo legítimo de lo que le correspondía por ley. Los jóvenes tenían poca capacidad de decisión. El caso más dramático era cuando el padre decidía quién de los hijos se iba a convertir en sacerdote o monja de la familia, aunque no tuvieran vocación, informa Chajón.</p>



<p>Los matrimonios de la élite estaban concertados entre las familias, para conveniencia social y económica. Por esa razón había mujeres que no querían a sus hijos, pues no estaban de acuerdo con el marido que eligieron sus padres o porque recibían maltrato de este. Era escaso el afecto de padres hacia hijos, lo cual generó comportamientos poco constructivos, a raíz de criar hijos que no eran amados. Eran las nodrizas quienes les demostraban cariño, añade el historiador.</p>



<p>Las doncellas huérfanas poseedoras de encomiendas eran solicitadas por pretendientes maduros, quienes las desposaban a una edad temprana, con el consentimiento de sus tutores.</p>



<p>La edad en que contraían nupcias variaba, según cuestiones de índole económica o social. Generalmente, se casaban a partir de los 13 años, debido a la alta mortandad causada por las epidemias. Según Chajón, cuando se hicieron intervenciones en 1918 y en 1942 en las criptas de Santa Rosa, en la capital, se encontraron restos de mujeres con sus bebés. En ese entonces, las mujeres de élite les pagaban a las monjas para ser atendidas durante el parto, pero, por los riesgos inherentes al alumbramiento, si la mujer moría durante el parto, tenía derecho a ser enterrada en ese lugar, con su recién nacido.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/obesidad-infantil-la-nueva-cara-de-la-malnutricion-en-guatemala-advierte-unicef/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/obesidad-infantil.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Tres de cada 10 niños y adolescentes en Guatemala tienen sobrepeso u obesidad, lo que, según Unicef, puede derivar en enfermedades como diabetes e hipertensión en la edad adulta. (Foto Prensa Libre: Shutterstock)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/obesidad-infantil.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/obesidad-infantil.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/obesidad-infantil.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/obesidad-infantil.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/obesidad-infantil.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/obesidad-infantil-la-nueva-cara-de-la-malnutricion-en-guatemala-advierte-unicef/">Obesidad infantil: la nueva cara de la malnutrición en Guatemala, advierte Unicef</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/dia-de-la-nina-en-guatemala-la-fecha-que-busca-visibilizar-derechos-y-desafios-en-nuestro-pais-y-el-mundo/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Dia-de-la-Nina-en-Guatemala.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Día de la Niña en Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Dia-de-la-Nina-en-Guatemala.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Dia-de-la-Nina-en-Guatemala.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Dia-de-la-Nina-en-Guatemala.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Dia-de-la-Nina-en-Guatemala.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Dia-de-la-Nina-en-Guatemala.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/dia-de-la-nina-en-guatemala-la-fecha-que-busca-visibilizar-derechos-y-desafios-en-nuestro-pais-y-el-mundo/">Día de la Niña en Guatemala: la fecha que busca visibilizar derechos y desafíos en nuestro país y el mundo</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Niños huérfanos</h2>



<p>El Estado asumió en 1781, durante el reinado de Carlos III, la patria potestad de los niños huérfanos y ordenó que en los hospicios les enseñaran artes y oficios. No se permitía la enseñanza de la gramática. Además, los huérfanos mayores de 17 años debían ser enviados a servir a la armada, aunque también se aceptaba a menores de esa edad, se expone en el<em> Internamiento de menores durante la época del virreinato</em>, de Rosa Coronado (2017).</p>



<p>El rey Carlos IV dictó la ley del 23 de enero de 1794, en la cual da a los expósitos —huérfanos abandonados— carácter de ciudadanos y, con ello, la obligación de pagar tributo. Delega la responsabilidad de su cuidado a la Iglesia, hermandades y cofradías, y promueve la adopción de niños menores de 6 años, pues internarlos resultaba costoso. Luego eran enviados al hospicio, para que aprendieran algún oficio.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1500" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-DE-INDIO-Y-BARCINA-ZAMBAIGA-NINOS-COLONIA.jpg?quality=52&amp;w=770" alt="" class="wp-image-23899444"/></figure>



<p>En 1781, el Estado asumió la patria potestad de los huérfanos y ordenó que les enseñaran artes y oficios. En la imagen, obra de Miguel Cabrera, De indio y barcina, zambaiga (1763).  (Foto Prensa Libre, tomada de arca.uniandes.edu.co)</p>



<p>Díaz-Barriga explica que el abandono del recién nacido era preferible al aborto y al infanticidio.</p>



<p>La valorización de la niñez se vio afectada, pues los indígenas estimaban a los menores, desde antes de su nacimiento, y constituían parte de la sociedad. Sin embargo, con la llegada de los españoles se destruyó este modelo familiar prehispánico y los niños fueron desvalorizados, con lo que se comenzaron a producir actos de abandono e infanticidio. Se les consideraba un mal para la familia, sobre todo si habían sido concebidos fuera del matrimonio.</p>



<p>El abandono de niños era frecuente, como ocurría en Europa, donde niños y niñas eran “tirados a la calle”, y si tenían suerte, eran adoptados por personas de alto rango social o eran dejados en algunas iglesias para que los criaran.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Cambios sociales</h2>



<p>Fue en el siglo XVIII cuando se produjeron cambios importantes sobre el cuidado y atención a la niñez abandonada. La infancia comenzó a ser apreciada en la conciencia colectiva, gracias a los pensamientos de la Ilustración, cuando se dio una disminución paulatina en la tasa de nacimientos. </p>



<p>Fue en ese período que empezaron a aparecer utensilios y muebles especializados para niños, así como vestuario para ellos, no de “pequeños adultos”. Surgió preocupación, consecuentemente, por la salud y educación de los niños. La Corona impulsó la educación, la atención a la infancia, y mandó fundar casas de Niños Expósitos en el continente. En 1794 se estableció la legitimidad civil de los expósitos, al darles derechos de dote matrimonial e ingreso a ciertos colegios.</p>



<p>Hasta esa época no se veía al menor como un sujeto social, como una persona que fuera capaz, con los cuidados, guía y educación, proporcionados por los adultos, de convertirse en un ciudadano ejemplar.</p>



<p>Frieda Morales, en su artículo<em> Influencia de la situación social de la infancia guatemalteca para el desarrollo de la literatura infantil y juvenil nacional </em>(2017), señala que luego del traslado de la capital al Valle de la Ermita, en 1776, el papel del niño solo fue abordado por el resultado de la instrucción pública recibida. Solo algunos niños privilegiados y de escasos recursos asistían a las dos escuelas públicas que se fundaron en la nueva ciudad o las que funcionaban anexas a los conventos, que, generalmente, eran para niñas.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/johann-melchor-toledo-presenta-las-calles-de-antigua-guatemala-recopilacion-de-fotografias-y-memorias-de-la-ciudad-colonial/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Las-calles-de-Antigua-Guatemala.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Las calles de Antigua Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Las-calles-de-Antigua-Guatemala.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Las-calles-de-Antigua-Guatemala.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Las-calles-de-Antigua-Guatemala.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Las-calles-de-Antigua-Guatemala.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Las-calles-de-Antigua-Guatemala.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/johann-melchor-toledo-presenta-las-calles-de-antigua-guatemala-recopilacion-de-fotografias-y-memorias-de-la-ciudad-colonial/">Johann Melchor Toledo presenta “Las calles de Antigua Guatemala”, recopilación de fotografías y memorias de la ciudad colonial</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/sin-avances-concretos-a-un-ano-del-informe-de-la-onu-sobre-ninez-en-guatemala/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ACT-100717-DDHHph01_30024172.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Diversos problemas afectan a la niñez y adolescencia en Guatemala a pesar de ser un grupo que debe ser atendido por todas las instancias.  Foto Prensa Libre: Archivo " srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ACT-100717-DDHHph01_30024172.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ACT-100717-DDHHph01_30024172.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ACT-100717-DDHHph01_30024172.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ACT-100717-DDHHph01_30024172.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ACT-100717-DDHHph01_30024172.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/sin-avances-concretos-a-un-ano-del-informe-de-la-onu-sobre-ninez-en-guatemala/">Sin avances concretos a un año del informe de la ONU sobre niñez en Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Las normas para el funcionamiento de estas casas, en 1774, contienen datos interesantes sobre su crianza. Para las niñas era importante la enseñanza de labores como bordado, costura y tejido. Para que estuvieran en quietud y silencio, la maestra debería tener “a la mano una caña y unas correas para castigar a las que se descompusiere, según lo merezca”. Era común darles azotes, usar orejas de burro, pegar con la regla, alambre, pergamino o cuero.</p>



<p>Cuando se estableció la República de Guatemala, durante el gobierno de Rafael Carrera, el 21 de marzo de 1847, las constituciones de las Provincias Unidas de Centro América no se refieren a la infancia como un segmento importante de la sociedad que hay que formar para que se convierta en ciudadana, sino se preocupaban en crear un aparato educativo para mantener a los niños alejados de los vicios y malas costumbres.</p>



<p>Para atender a niños desvalidos, huérfanos o pobres, en la década de 1830 se crearon centros de caridad pública que funcionaron como albergues. En 1854 se fundaron las casas de huérfanos, entre las cuales destaca el Hospicio de Guatemala, fundado por la iniciativa privada y conocido como Hogar Rafael Ayau, en 1857.</p>



<p>Muy pocos niños sobresalieron de su situación como expósitos, en una sociedad en la que la importancia “del honor” y “la pureza de sangre” eran incuestionables.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>La escuela adquirió otras funciones, como inculcar en el niño los valores y virtudes de la burguesía, especialmente, y ser un espacio que lo preparara para la sociedad letrada y competitiva, así como de disciplina y vigilancia. A los menores de clases obreras les fue reservada la instrucción mediante las herramientas necesarias para formar a parte de la clase trabajadora.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Niños esclavos</h2>



<p>La población esclava afrodescendiente que se vendía en el siglo XVIII era muy joven; la mayoría tenía entre 15 y 25 años. Se pagaba más por las mujeres en la mejor edad reproductiva, de 18 a 28 años. Estas eran económicamente mucho más rentables, ya que desempeñaban un trabajo similar al de los hombres y engendraban hijos que podían venderse. Además, era posible utilizarlas como nodrizas. Por esa razón, años después, algunas novicias y curas, en agradecimiento, manumitieron —dieron libertad— a su esclava, refiere el historiador Horacio Cabezas Carcache.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="750" height="1059" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-De-negro-e-india-–-China-cambuja-MIGUEL-CABRERA-NINOS-COLONIA.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23899453" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-De-negro-e-india-–-China-cambuja-MIGUEL-CABRERA-NINOS-COLONIA.jpg 750w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/10/RD-05102025-De-negro-e-india-–-China-cambuja-MIGUEL-CABRERA-NINOS-COLONIA.jpg?resize=150,212 150w" sizes="auto, (max-width: 750px) 100vw, 750px" /></figure>



<p>La población esclava afrodescendiente que se vendía en el siglo XVIII era muy joven, de entre 15 y 25 años. En la imagen, obra de Miguel Cabrera, De negro e india, china cambuja (1763). (Foto Prensa Libre, tomada de arca.uniandes.edu.co)</p>



<p>A una esclava embarazada se le permitía pedir carta de libertad para su hijo, por la cual pagaba 25 pesos, que era el precio de los niños que después se vendían a 150; es decir, a precio de adultos, ya que sus dueños tenían interés en promover la producción y crianza de niños afrodescendientes “de pura sangre”, cuya venta suponía mayores ingresos, destaca Beatriz Palomo de Lewin, en la <em>Historia General.</em></p>



<p>La educación de los niños afrodescendientes y mulatos ha de haber sido buena, pues algunos se convirtieron en pintores, escultores, arquitectos, músicos, plateros o tejedores, lo que les permitió a algunos ahorrar para comprar su manumisión. Uno de los ejemplos más conocidos fue el del arquitecto José de Porres y de su hijo, Diego, este último, maestro mayor de Santiago en el siglo XVIII.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/economia/vida-empresarial/apoyaron-el-acceso-a-la-tecnologia-a-mas-ninos-en-el-pais/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACT-290928EmpresaialBAM_1.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACT-290928EmpresaialBAM_1.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACT-290928EmpresaialBAM_1.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACT-290928EmpresaialBAM_1.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACT-290928EmpresaialBAM_1.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACT-290928EmpresaialBAM_1.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/economia/vida-empresarial/apoyaron-el-acceso-a-la-tecnologia-a-mas-ninos-en-el-pais/">Apoyaron el acceso a la tecnología a más niños en el país</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-ia-a-los-padres/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-IA-a-los-padres-1.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Little girl using a phone in a car" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-IA-a-los-padres-1.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-IA-a-los-padres-1.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-IA-a-los-padres-1.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-IA-a-los-padres-1.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/Publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-IA-a-los-padres-1.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/publicar-fotos-de-sus-hijos-en-internet-la-advertencia-que-deja-la-ia-a-los-padres/">Publicar fotos de sus hijos en internet: la advertencia que deja la IA a los padres</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>En los testamentos aparecen menores de edad como dueños de esclavos, añade Cabezas. En las donaciones y ventas de esclavos no existía compasión por las criaturas que eran arrancadas de sus padres sin mayor consideración. Los hijos de esclavas heredaban la condición de su madre, engendrados como resultado de no haber podido oponerse a los deseos de sus amos españoles.</p>



<p>Resulta curioso no encontrar en las crónicas de la época colonial consultadas la palabra bebé, sino niño, que podía ser pequeño o grande, o muchacho.</p>



<h2 class="wp-block-heading">En la actualidad</h2>



<p>A 500 años de la llegada de los españoles, los niños siguen siendo seres vulnerables, por diversos problemas actuales que les afectan y quebrantan sus derechos, ponen en riesgo su integridad, así como su desarrollo físico, mental y emocional. Según el informe <em>Situación de la Niñez y Adolescencia en Guatemala 2022-2024. Niñas teniendo niños</em>, de la Oficina de Derechos Humanos del Arzobispado de Guatemala (2025), la población de niños y adolescentes, según su edad, se define así: de 0 a 6 años, primera infancia; de 7 a 12 años, niñez, y de 13 a 17 años, adolescencia.</p>



<p>De ellos, el 52% es de origen ladino; el 46%, indígena; 1.9%, xinca; y 0.2%, afrodescendiente. Según datos de la Encuesta Nacional de Condiciones de Vida (Encovi) 2023, el 44% de la población de 0 a 17 años vive en condición de pobreza no extrema, y el 20.7%, en pobreza extrema; es decir que no logra cubrir el mínimo de su consumo calórico.</p>



<p>En cuanto a la desnutrición, Guatemala es el país que presenta la tasa de desnutrición infantil más alta de Latinoamérica y la sexta a escala mundial. La tasa de desnutrición aguda infantil en el 2024 fue de 155.2, con 28 mil 515 casos, 31.7% de los cuales han sido graves. La desnutrición está asociada con pobreza, desigualdad de oportunidades, escaso acceso a alimentos adecuados, falta de servicios básicos, de educación y atención de salud adecuada.</p>



<p>En el 2024, en Guatemala se registraron 353 mil 667 nacimientos, según el Registro Nacional de las Personas. El 40% de las madres eran solteras. En el 2022, dos mil 325 bebés nacieron muertos; dos mil 330 en el 2023 y dos mil 212 en el 2024. La mayoría de estas muertes neonatales y fetales son prevenibles.</p>



<p>En el 2023 se reportaron mil 944 nacimientos en niñas menores de 15 años, y 24 mil 286 en adolescentes de entre 15 y 17 años; 90% son madres solteras. Estos nacimientos son catalogados como delitos de violencia sexual, con agravación de la pena. El 43% de las mujeres en Guatemala tienen, al menos, un hijo antes de cumplir 20 años.</p>



<p>La violencia contra la niñez y la adolescencia no da tregua, pese a las leyes que protegen a este grupo etario en el país. En el 2023, entre las 24 mil 473 denuncias registradas por la Procuraduría General de la Nación (PGN), se encontraban 43 mil 144 niños y adolescentes. En el 2022, de los 51 mil 248 menores con derechos vulnerados, 21 mil 560 fue por maltrato. Además, persiste el abandono de niños. Según el Ministerio Público, entre el 2017 y el 2024 se registraron unos 10 mil casos anuales de delitos de violencia sexual, en promedio; el 90% afecta a mujeres.</p>



<p>En un comunicado del Ministerio de Trabajo, de junio del 2025, se lee que, según el Encovi 2023, Guatemala redujo en 20% el trabajo infantil y en 38%, el trabajo infantil peligroso.</p>



<p>Según cálculos de la Dirección de Estadística de esa cartera, casi 350 mil niños de 10 a 14 años siguen trabajando, lo cual, en muchos casos, limita su derecho a la educación, salud y desarrollo, situación que afecta, principalmente, a menores indígenas de áreas rurales, donde cumplen jornadas laborales extremas en la agricultura, de hasta 30 horas semanales.</p>



<p>En relación con la explotación infantil, en el 2023 se rescató a 87 niños y adolescentes por este delito, principalmente en Guatemala, Baja Verapaz y Escuintla, según la PGN, por mendicidad forzada y trata-explotación laboral.</p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="revista-d" data-modified="120" data-title="La niñez durante la época colonial en Guatemala estaba marcada por la indiferencia y desvalorización" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23898772</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: tostada &#8220;la bendita&#8221;</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tostada-la-bendita/</link>
                                                <pubDate>Sat, 04 Oct 2025 15:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-04T09:00:00-06:00">4 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23755936</guid>
                                                    <description><![CDATA[Las entradas no tienen por qué ser comunes o aburridas, sino alentar al paladar a disfrutar de los platillos principales.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="412" height="333" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/la-bendita.jpg?quality=52&amp;w=412" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: tostada &quot;la bendita&quot;" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/la-bendita.jpg 412w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/la-bendita.jpg?resize=150,121 150w" sizes="auto, (max-width: 412px) 100vw, 412px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: tostada &#8220;la bendita&#8221;</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Las entradas no tienen por qué ser comunes o aburridas, sino alentar al paladar a disfrutar de los platillos principales.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-04T09:00:00-06:00">4 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-04T09:00:00-06:00">09:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23755936" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="412" height="333" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/la-bendita.jpg?quality=52&amp;w=412&amp;h=333&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: tostada &quot;la bendita&quot;" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/la-bendita.jpg 412w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/la-bendita.jpg?resize=150,121 150w" sizes="(max-width: 412px) 100vw, 412px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Tostada &quot;la bendita&quot;, receta preparada por el chef Luisen Rodríguez. (Foto Prensa Libre, cortesía de Luisen Rodríguez)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: tostada &#8220;la bendita&#8221;; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Una de esas opciones puede ser la tostada “la bendita”, creada y bautizada por el chef Luisen Rodríguez, en la que destacan los ingredientes locales.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>1 tortilla de maíz frita</p>



<p>3 onzas de posta de cerdo, en cuadritos</p>



<p>2 aguacates Hass</p>



<p>Sal y pimienta</p>



<p>Jugo de un limón</p>



<p>4 onzas de granos de maíz</p>



<p>1 camote pequeño</p>



<p>1 cebolla morada, en juliana</p>



<p>2 onzas de maní</p>



<p>2 ramas de cilantro</p>



<p>1­ cuarto de chile guaque, en tiras</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Freír la tortilla de maíz en aceite profundo. Reservar.</li>



<li>Poner a freír, a fuego lento, la posta de cerdo con sal y pimienta. Cuando esté cocida, agregarle el jugo de limón, la cebolla en juliana y el maní.</li>



<li>Hacer el guacamol y saltear los granos de maíz en una sartén, hasta dorarlos, y agregarlos al guacamol.</li>



<li>Retirar la cáscara al camote y cortarlo en tiras delgadas. Freírlo.</li>



<li>Untar el guacamol en la tostada. Luego, la carne y, por último, decorarla con el camote, cilantro y chile guaque.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tortilla-espanola/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: tortilla española" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tortilla-espanola/">Ingrediente estrella: tortilla española</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-pan-brioche-con-salchichon-cobanero/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/PAN-CON-SALCHICHON-COBANERO-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: pan brioche con salchichón cobanero" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/PAN-CON-SALCHICHON-COBANERO-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/PAN-CON-SALCHICHON-COBANERO-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/PAN-CON-SALCHICHON-COBANERO-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/PAN-CON-SALCHICHON-COBANERO-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/PAN-CON-SALCHICHON-COBANERO-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-pan-brioche-con-salchichon-cobanero/">Ingrediente estrella: pan brioche con salchichón cobanero</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p>El maní (<em>Arachis hypogaea</em>) es una leguminosa originaria de Suramérica y que data de hace más de 3 mil 500 años, según evidencias arqueológicas. <strong>Aunque se agrupa con los frutos secos, en realidad, se desarrolla bajo tierra, por lo que se clasifica como una legumbre</strong>, similar a los guisantes y lentejas.</p>



<p>Tiene un alto contenido en proteínas, grasas insaturadas y fibra. <strong>Contribuye a reducir los niveles de <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/que-es-el-colesterol/"><em>colesterol</em></a> en sangre y a prevenir la formación de coágulos sanguíneos, disminuyendo así, el riesgo de infartos y accidentes cardiovasculares.</strong>  Ayuda a mantener los niveles controlados de azúcar en sangre. Contiene antioxidantes como el <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/uva-verde-que-propiedades-tiene-cuales-son-sus-beneficios-y-como-consumirla/"><strong><em>resveratrol</em></strong>, </a>al que se le atribuyen propiedades anticancerígenas.</p>



<p>Es una fuente importante de vitamina E, magnesio, fósforo, potasio, folato, cobre y biotina.<strong> Se consumen en diversas formas, ya sea crudos, tostados, en mantequilla o aceite.</strong> Hay que considerar que es uno de los alérgenos alimentarios más comunes en el mundo.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil del chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="277" height="283" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LUISEN-RODRIGUEZ.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23755969" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LUISEN-RODRIGUEZ.jpg 277w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LUISEN-RODRIGUEZ.jpg?resize=150,153 150w" sizes="auto, (max-width: 277px) 100vw, 277px" /></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Luisen Rodríguez es chef internacional.</li>



<li>Ha participado en programas de cocina en televisión y radio.</li>



<li>Ha sido jurado calificador en festivales gastronómicos nacionales.</li>



<li>Creador de Luisengroup, que brinda asesoría en diseño gastronómico, con sede en el restaurante La cabaña del conquistador, en Tecpán, Chimaltenango.</li>



<li>Actualmente, es CEO Gastronómico de Smart Corporation, chef asesor de Grupo Coelum y chef del grupo culinario Club Palmeras, Retalhuleu.</li>
</ul>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script><div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: tostada &#8220;la bendita&#8221;" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23755936</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-balotina-de-pollo-con-salsa-de-chocolate/</link>
                                                <pubDate>Thu, 02 Oct 2025 17:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-02T11:00:00-06:00">2 de octubre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23708635</guid>
                                                    <description><![CDATA[Prepare un platillo protagonizado por un producto ancestral nacional: el chocolate. Les encantará a todos. ]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="900" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=768,576 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=1536,1152 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=150,113 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Prepare un platillo protagonizado por un producto ancestral nacional: el chocolate. Les encantará a todos. </h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-02T11:00:00-06:00">2 de octubre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-10-02T11:00:00-06:00">11:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23708635" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/LOMO-CHOCOLATE-3-rotated.jpeg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Balotina de pollo rellena de cebolla caramelizada, chile pimiento ahumado con costra de pepitoria, salsa de chocolate y crema de pepitoria, preparada por el chef Erik Núñez. (Foto Prensa Libre, cortesía de Erik Núñez)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>El chef Erik Núñez propone disfrutarlo en la sofisticada receta <strong>balotina de pollo rellena de cebolla caramelizada, chile pimiento ahumado con costra de pepitoria, salsa de chocolate y crema de pepitoria.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>1 pechuga de pollo deshuesada</p>



<p>Sal y pimienta</p>



<p><strong>Para el relleno</strong></p>



<p>1 cebolla en juliana</p>



<p>1 chile pimiento rojo</p>



<p>2 dientes de ajo</p>



<p><strong>Costra de pepitoria</strong></p>



<p>35 gr de mantequilla sin sal</p>



<p>15 gr de pepitoria</p>



<p>10 gr de queso oreado</p>



<p>25 gr de miga de pan</p>



<p>5 ramitas de perejil (solo hojas)</p>



<p>Sal y pimienta al gusto</p>



<p><strong>Salsa de chocolate</strong></p>



<p>7 gr de pepitoria</p>



<p>7 gr de ajonjolí</p>



<p>¼ raja de canela</p>



<p>25 gr de chocolate</p>



<p>2 clavos de olor</p>



<p>1 pimienta gorda</p>



<p>1 tomate ciruelo maduro</p>



<p>¼ de chile pasa</p>



<p>¼ de chile guaque</p>



<p>10 gr de champurrada</p>



<p>15 gr de azúcar</p>



<p>2 gr de achiote</p>



<p>100 ml de agua</p>



<p><strong>Crema de pepitoria</strong></p>



<p>15 gr de pepitoria</p>



<p>50 ml de crema pura</p>



<p>Sal y pimienta al gusto</p>



<p><strong>Guarnición</strong></p>



<p>60 gr de zanahoria baby</p>



<p>60 gr de arveja</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Hacer corte de mariposa a la pechuga. Cubrirla con una capa de papel film y golpearla con un mazo, sin dañarla, hasta estirar y aplanar lo más que se pueda. Salpimentar y reservar.</li>



<li>Para el relleno, caramelizar la cebolla y el ajo. Asar el chile pimiento y retirar la piel. Cortar en tiras.</li>



<li>Colocar el relleno a la pechuga y enrollarla en forma cilíndrica en papel film. Atarlo por los extremos, a manera de que quede bien sujeto. Reservar en la refrigeradora.</li>



<li>Para la costra, suavizar la mantequilla a punto de pomada. Tostar la pepitoria y triturar. Mezclar la mantequilla con la pepitoria triturada, parmesano, miga de pan y perejil hasta crear una pasta. Salpimentar y reservar.</li>



<li>Para la salsa de chocolate, dorar los ingredientes. Hidratar los chiles en agua caliente. Asar el tomate. Licuar los ingredientes junto con el agua de los chiles. Colar y colocar en una cacerola. Agregar el achiote, azúcar y chocolate. Cocinar por unos minutos hasta obtener la textura de salsa.</li>



<li>Para la crema de pepitoria, tostar la pepitoria y mezclar con la crema hasta formar una mezcla homogénea. Reservar en refrigeración.</li>



<li>Para la guarnición, blanquear a la inglesa las zanahorias y las arvejas. Luego, glasearlas con mantequilla. Salpimentar y rectificar sazón.</li>



<li>Escalfar el pollo en agua o en un fondo condimentado con <em>bouquet garni</em> -ramo de hierbas aromáticas-, clavo de olor y pimienta gorda, por 10 minutos. Retirar y enfriar.</li>



<li>Estirar la pasta de pepitoria con la ayuda de papel film. Cubrir el pollo con la pasta. Cocinar al horno a 160 grados centígrados por cinco minutos o hasta que esté dorado o cocinar en una sartén hasta obtener un dorado parejo.</li>



<li>Cortar la balotina de pollo y colocar sobre la salsa de chocolate. Acompañar con vegetales y la crema de pepitoria.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomo-con-salsa-de-ramon/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: lomo de cerdo con salsa de ramón" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomo-con-salsa-de-ramon/">Ingrediente estrella: lomo con salsa de ramón</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tamalitos-de-bledo-y-carne/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: tamalitos de bledo y carne" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tamalitos-de-bledo-y-carne/">Ingrediente estrella: tamalitos de bledo y carne</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p><strong>El cacao (<em>Theobroma cacao</em>) es conocido por su importancia en las ceremonias y la vida cotidiana de los mayas.</strong> Este fruto ha influido como un bien preciado en la cultura guatemalteca desde tiempos prehispánicos hasta nuestros días, y continúa estando presente en la cocina contemporánea.</p>



<p><strong>Los mayas fueron los precursores del proceso de creación de la pasta del cacao,</strong> lo que derivó, posteriormente, en la industrialización de los procedimientos para elaborar este alimento, hasta llegar a las barras de <em><strong><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/cuales-son-las-propiedades-del-chocolate-y-por-que-es-bueno-para-su-corazon/">chocolate</a> </strong></em>que conocemos en la actualidad.</p>



<p>Cabe resaltar que existe una diferencia entre cacao y<a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/ciudades/tierra-de-los-mejores-chocolates-de-guatemala/"><em><strong> chocolate.</strong></em></a> El primero es la pasta que se obtiene de la molienda de los granos de este fruto y el chocolate es la mezcla entre azúcar y esta pasta. <strong>Entre mayor sea el porcentaje de cacao del chocolate, más propiedades nutricionales tendrá. </strong>Entre estas, ayuda a prevenir enfermedades cardíacas y a mantener una función cognitiva óptima, es excelente antioxidante y contribuye a disminuir el riesgo de padecer un derrame cerebral. <strong>Su alto contenido de flavonoides y esteroles ayuda a mantener el colesterol LDL en niveles bajos.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil del chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1462" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ERIK-NUNEZ.jpg?quality=52&amp;w=850" alt="" class="wp-image-23708731"/></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Erik Núñez tiene amplia experiencia como chef privado.</li>



<li>⁠Se graduó de Cocina Internacional en Intecap, donde también estudió en la Escuela de Formación de Instructores.</li>



<li>⁠Tiene una certificación en Gastronomía de Vanguardia.</li>



<li>⁠Actualmente, es chef privado e imparte clases en la Universidad Popular.</li>



<li>⁠Es chef capacitador en Grupo Alpha de Guatemala.</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: balotina de pollo con salsa de chocolate" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23708635</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>¿Cómo se fabrica un nanochip?</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/como-se-fabrica-un-nanochip/</link>
                                                <pubDate>Mon, 29 Sep 2025 12:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Tecnología</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-29T06:00:00-06:00">29 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Tecnología]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23756061</guid>
                                                    <description><![CDATA[El proyecto de El Gran Jaguar, diseñado en la Universidad del Valle de Guatemala, se divide en dos partes: diseño y fabricación.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="1200" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="¿Cómo se fabrica un nanochip?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg 1379w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=768,768 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Tecnología</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">¿Cómo se fabrica un nanochip?</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">El proyecto de El Gran Jaguar, diseñado en la Universidad del Valle de Guatemala, se divide en dos partes: diseño y fabricación.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-29T06:00:00-06:00">29 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-29T06:00:00-06:00">06:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23756061" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="¿Cómo se fabrica un nanochip?" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/ACE-18092025-OBLEA-NANOCHIP-UVG.jpg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Imagen artística de la oblea de microchips “Hugo”, que pertenece al catálogo Mathematics and Aesthetics of Chip Design,del Museo de la Universidad de Bonn, Alemania. (Foto Prensa Libre, cortesía UVG)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo ¿Cómo se fabrica un nanochip?; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p><br>Para ello, <strong>se usan obleas o <em>wafers</em>, que son rodajas muy delgadas de materiales semiconductores como silicio cristalino </strong>—dependiendo de ciertas condiciones, pueden conducir o no—, en las que se fabrican circuitos integrados.</p>



<p>Para comprender en qué consiste este proceso, podemos hacer una analogía con la elaboración de una pizza, para lo cual se necesitan varios ingredientes y pasos por seguir. Las obleas vienen en diferentes &#8220;sabores&#8221;, dependiendo de cuál será la aplicación de los chips finales.<strong> Una pizza grande de masa fina —grosor de ¼ de centímetro— tiene un diámetro de 37 centímetros, aproximadamente</strong>. El equivalente en oblea para fabricar chips, con ese grosor, sería de casi dos metros de diámetro.</p>



<p><strong>Las obleas, que se cortan de un lingote de silicio cristalino 99.99999999% puro </strong>—uno de los materiales hechos por el ser humano más puros—, no pueden ser de 2 metros.</p>



<p>¿Se imaginan lo difícil que sería ponerle jamón a una pizza de dos metros desde los lados? <strong>Por ello, los chips se construyen desde arriba, una capa a la vez.</strong></p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/desafios-de-el-gran-jaguar-el-primer-nanochip-disenado-en-guatemala/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Desafíos de El Gran Jaguar: el primer nanochip diseñado en Guatemala" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/ACE-17072025-PRIMERO-DISENO-MICROELECTRONICO-NANOCHIP.png?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/desafios-de-el-gran-jaguar-el-primer-nanochip-disenado-en-guatemala/">Desafíos de El Gran Jaguar: el primer nanochip diseñado en Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/nanochip-el-puente-en-el-ecosistema-de-semiconductores/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/6a08542e-c38a-4aa3-a147-c840c33f039f.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Nanochip: El puente en el ecosistema de semiconductores" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/6a08542e-c38a-4aa3-a147-c840c33f039f.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/6a08542e-c38a-4aa3-a147-c840c33f039f.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/6a08542e-c38a-4aa3-a147-c840c33f039f.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/6a08542e-c38a-4aa3-a147-c840c33f039f.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/6a08542e-c38a-4aa3-a147-c840c33f039f.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/nanochip-el-puente-en-el-ecosistema-de-semiconductores/">Nanochip: El puente en el ecosistema de semiconductores</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Una oblea estándar de 30 centímetros, después de semanas o meses, pasando por cientos de procesos fabricando capa por capa, puede tener desde cientos de millones, hasta miles de millones de transistores. <strong>Al principio, una oblea estándar puede costar alrededor de US$100, pero después de ser fabricada, puede llegar a costar más de mil veces su precio original.</strong></p>



<p>Las obleas pueden pasar una o varias veces por cada paso, dependiendo de lo que se requiera. <strong>Esto hace el trabajo extremadamente complicado y especializado.</strong></p>



<p></p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Cómo se fabrica un nanochip?</h2>



<p>El proceso incluye varios procesos:</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>Preparación de la oblea</li>



<li>Oxidación de materiales</li>



<li>Fotolitografía</li>



<li>Grabado para eliminar material</li>



<li>Dopaje de materiales</li>



<li>Deposición de nuevas capas</li>



<li>Pulido para nivelar superficies</li>
</ul>



<p>En esta gráfica le mostramos los pasos generalizados.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1423" height="822" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/BV-18092025-CIRCUITO-INTEGRADO.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23756813" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/BV-18092025-CIRCUITO-INTEGRADO.jpg 1423w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/BV-18092025-CIRCUITO-INTEGRADO.jpg?resize=768,444 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/BV-18092025-CIRCUITO-INTEGRADO.jpg?resize=150,87 150w" sizes="auto, (max-width: 1423px) 100vw, 1423px" /></figure>



<p><strong>El Gran Jaguar fue diseñado con las especificaciones de Taiwan Semiconductor Manufacturing Company, </strong>a donde se enviará a final de este año para su fabricación, y que esperará su turno con compañías de prestigio mundial como Apple, Nvidia o AMD.</p>



<p>*Gabriel Barrientos, Doctor en Ciencia de Materiales y Nanotecnología, catedrático de UVG e investigador del CEIA</p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="tecnologia,tecnologia-mig,vida" data-modified="120" data-title="¿Cómo se fabrica un nanochip?" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23756061</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>¿Por qué preferimos textearnos a hablarnos por teléfono?</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/por-que-preferimos-textearnos-a-hablarnos-por-telefono/</link>
                                                <pubDate>Sun, 28 Sep 2025 21:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Comunitario</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-28T15:00:00-06:00">28 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Comunitario]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23813451</guid>
                                                    <description><![CDATA[El inconfundible ring ring de una llamada entrante se escucha cada vez menos, pues en la actualidad las personas, jóvenes en su mayoría, prefieren comunicarse mediante mensajería instantánea. ]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="800" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="¿Por qué preferimos llamarnos a hablarnos por teléfono?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style>	<div class="nospeech badge-pl-plus-out__in-category">
						<div style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="news-with-medium-headline-container__section text-uppercase">Comunitario</div>
						<span class="pipe-separator">|</span>
						<div class="badge-pl-plus__md-and-lg__element">
							<div class="badge-pl-plus__md-and-lg__element-bg badge-pl-plus__md-and-lg__element-bg-out" style="width:92px"></div><a class="badge_suscriptores" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/tema/suscriptores-pl/" style="text-decoration: none">
                                <div class="badge-pl-plus__md-and-lg__elements-container badge-pl-plus__md-and-lg__elements-container-out">
                                    <p class="badge-pl-plus__md-and-lg__element-text m-0" style="font-size: 15px">Suscriptores</p>
                                    <img decoding="async" loading="lazy" src="../wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/badge-pl-plus.png" alt="Suscriptores" class="badge-pl-plus__md-and-lg__element-img">
                                </div>
                             </a>
						</div></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">¿Por qué preferimos textearnos a hablarnos por teléfono?</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">El inconfundible ring ring de una llamada entrante se escucha cada vez menos, pues en la actualidad las personas, jóvenes en su mayoría, prefieren comunicarse mediante mensajería instantánea. </h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-28T15:00:00-06:00">28 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-28T15:00:00-06:00">15:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23813451" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="¿Por qué preferimos llamarnos a hablarnos por teléfono?" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        La cantidad de llamadas convencionales de voz se ha reducido en los últimos años, a favor de los mensajes por aplicaciones diversas, lo que le resta acercamiento humano a la comunicación. (Foto Prensa Libre, Shutterstock)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo ¿Por qué preferimos textearnos a hablarnos por teléfono?; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p><br>Pero ¿por qué la mensajería instantánea no puede sustituir la afabilidad de una llamada? y <strong>¿cuáles son las ventajas y desventajas de estas dos formas de interacción?</strong></p>



<p>Según datos de la <a href="https://sit.gob.gt/"><strong><em>Superintendencia de Telecomunicaciones (SIT),</em></strong> </a>de conformidad con información recopilada de los operadores de la red local, el tráfico telefónico móvil nacional, medido en minutos, ha disminuido en los últimos años, <strong>a 10.4% en el 2023, en relación con el 2022, y a 3.5% en el 2024, en relación con el 2023.</strong></p>



<p>El fenómeno no es solo tecnológico, sino cultural. A escala global, <strong>apenas 16% de millennials y jóvenes de la generación Z consideran que atender una llamada telefónica es un buen uso de su tiempo</strong>, según el <em>Global Consumer Survey 2024, </em>señala Alejandro Suaza Campo, ingeniero de Preventa de JSC Ingenium.</p>



<p>Según la investigación GSMA <em>La economía móvil en Latinoamérica 2025 </em>y organismos nacionales de telecomunicaciones en países como México, Colombia, Costa Rica y Guatemala, el tiempo promedio mensual dedicado a llamadas tradicionales <strong>ha caído entre 25% y 35% en los últimos cinco años.</strong></p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/ios-26-cuales-son-las-caracteristicas-y-novedades/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/2234563436.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Apple presentó una nueva generación de iPhones, Apple Watches actualizados y AirPods durante un evento especial en su sede el 9 de septiembre pasado. (Foto Prensa Libre: AFP)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/2234563436.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/2234563436.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/2234563436.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/2234563436.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/2234563436.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/ios-26-cuales-son-las-caracteristicas-y-novedades/">iOS 26: Cuáles son las características y novedades</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/meet-teams-o-zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Meet-Teams-o-Zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Meet-Teams-o-Zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Meet-Teams-o-Zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Meet-Teams-o-Zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Meet-Teams-o-Zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/03/Meet-Teams-o-Zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/meet-teams-o-zoom-estas-son-las-plataformas-mas-utilizadas-para-reuniones-virtuales/">Meet, Teams o Zoom: estas son las plataformas más utilizadas para reuniones virtuales</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>En contraste, el tráfico de mensajería instantánea —WhatsApp, Telegram y Messenger— ha crecido más del 80% en ese período, impulsado por el mayor consumo de datos móviles, <strong>que pasó de 2 GB/mes por usuario, en el 2019, a 9 GB/mes por usuario, en el 2024,</strong> según <em>SMA Intelligence, </em>citados por JSC Ingenium.</p>



<p>“Hemos identificado un cambio en el comportamiento en algunos usuarios, que prefieren la mensajería por aplicaciones como WhatsApp o Facebook, en lugar de las llamadas de voz tradicionales. <strong>Sin embargo, la caída del tráfico de llamadas no ha superado el -7% año con año, ya que estas siguen siendo un recurso de comunicación importante. </strong>Por otro lado, el uso de aplicaciones de mensajería mantiene constantemente un crecimiento de 19% anualmente”, refiere Marvin Martínez, vicepresidente B2C Tigo Guatemala.</p>



<p>“En un mundo mucho más conectado e interactivo, la comunicación pasó de ser únicamente por llamadas, a compartir información relevante a grupos en forma inmediata, <strong>registrar información para negocios y transmitir en tiempo real fotografías y videos, porque la tecnología nos permite hacer más</strong>”, agrega.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Disminuyen llamadas</h2>



<p>Edson Salguero, de la Gerencia de Regulación de Telefonía de la SIT, refiere que dicha disminución se debe a que la voz ya no requiere de una red exclusiva, sino que, en la actualidad, es transmitida, principalmente, como datos. <strong>Hay que tomar en cuenta que los usuarios hacen llamadas dentro de aplicaciones como WhatsApp, que no tienen costo, si utilizan un servicio de wifi. </strong>Estas llamadas se visualizan como datos, pero aún son llamadas telefónicas, aclara.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>Los planes de datos suelen ser ahora más económicos y flexibles que pagar por minutos de voz. <strong>Con un paquete de datos, el usuario puede mensajear, hacer llamadas y videollamadas, explica Salguero, que también pueden producirse mediante conexiones inalámbricas como wifi y redes 4G y 5G, </strong>agrega. La mayoría de jóvenes creció en un mundo en el que las aplicaciones de mensajería son socialmente aceptadas, destaca.</p>



<p>“Esta tendencia se viene dando con las nuevas generaciones, que prefieren los mensajes, <strong>debido a que la comunicación asincrónica, en cierto modo, les es más conveniente</strong>”, señala Diego Sibrián, director de Mercadeo Regional de Claro. “Además de que veo el mensaje cuando tengo tiempo, este puede generar una menor ansiedad, al no tener que responderlo en el momento y ayuda a la discreción de no exponer la comunicación ante otros”, asevera.</p>



<p>Lea también: <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/transcripciones-de-mensajes-de-voz-como-se-activa-y-como-funciona-la-nueva-funcion-de-whatsapp/">Cómo se activa y funciona la transcripción de mensajes en WhastApp</a></p>



<p>Mynor Cabrera, director ejecutivo y fundador de W-COM Internet, refiere que las llamadas telefónicas han disminuido en los últimos años, porque las personas buscan rapidez, discreción y menor costo. <strong>“En un país como el nuestro, donde muchos trabajan largas jornadas y perdemos tiempo en el tráfico, un mensaje o nota de voz resulta más cómodo y accesible que la llamada tradicional”, añade. </strong>Sin embargo, considera, en Guatemala aún estamos en una etapa híbrida, en la que se utilizan ambos canales para comunicaciones, especialmente, entre las generaciones medias.</p>



<p>“Para los jóvenes, escribir, enviar emojis o notas de voz es más natural y les resulta más fácil y efectivo”, señala Cabrera. Sin embargo, <strong>generaciones anteriores han optado por integrarse a grupos de mensajería de familia o amigos </strong>y hasta compartir fotos o documentos, difíciles de explicar en una llamada.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/psicologia-del-miedo-al-silencio-por-que-algunas-personas-no-soportan-estar-sin-ruido/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/silencio-musica.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Fitness girl with sport in-ear wireless headphones - Caucasian female athlete woman wearing Bluetooth earphones" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/silencio-musica.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/silencio-musica.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/silencio-musica.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/silencio-musica.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/silencio-musica.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/psicologia-del-miedo-al-silencio-por-que-algunas-personas-no-soportan-estar-sin-ruido/">Psicología del miedo al silencio: por qué algunas personas no soportan estar sin ruido</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/asi-son-las-nuevas-gafas-inteligentes-meta-ray-ban-display-que-integran-ia-pantalla-y-control-neuronal/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/AFP_74WC9WH.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Meta CEO Mark Zuckerberg speaks as he presents the new Meta Ray-Ban Display at the 2025 Meta Connect conference in Menlo Park, California, on September 17, 2025. (Photo by Benjamin LEGENDRE / AFP)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/AFP_74WC9WH.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/AFP_74WC9WH.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/AFP_74WC9WH.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/AFP_74WC9WH.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/AFP_74WC9WH.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/asi-son-las-nuevas-gafas-inteligentes-meta-ray-ban-display-que-integran-ia-pantalla-y-control-neuronal/">Así son las nuevas gafas inteligentes Meta Ray-Ban Display, que integran IA, pantalla y control neuronal</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p><strong>“Dentro de la nueva vida digital, las tecnologías antiguas ya no son preferidas por los jóvenes. </strong>Según un reciente estudio realizado, internet se coloca como la preferencia uno, seguido por las redes sociales y en tercer lugar, las llamadas”, asevera Martínez. Además, también persiste la creencia de que una llamada representa un costo más alto que el uso de aplicaciones que, por lo regular, están incluidas en las ofertas móviles, añade.</p>



<p>“La interacción de mensajería también se puede dar en aplicaciones de juegos, en redes sociales y todo lo que sea conexión. De esa cuenta, es que los jóvenes no ven necesaria una llamada, porque están conectados permanentemente. <strong>La llamada busca ese vínculo, pero ahora se puede lograr con ofertas comerciales que se enfocan en conexiones innovadoras desde las preferencias modernas y vanguardistas</strong>”, afirma Sibrián.</p>



<div class="custom-html-pl" style="position: relative; width: 100%; height: 0; padding-top: 300.0000%;
padding-bottom: 0; box-shadow: 0 2px 8px 0 rgba(63,69,81,0.16); margin-top: 1.6em; margin-bottom: 0.9em; overflow: hidden;
border-radius: 8px; will-change: transform;">
  <iframe loading="lazy" style="position: absolute; width: 100%; height: 100%; top: 0; left: 0; border: none; padding: 0;margin: 0;"
    src=https://www.canva.com/design/DAGzYsfGAnI/Yjk1JOspTeQW55YWZlIX3A/view?embed allowfullscreen="allowfullscreen" allow="fullscreen">
  </iframe>
</div>



<pre class="wp-block-code"><code></code></pre>



<p>“Las llamadas convencionales no se deben descartar, ya que actualmente hay un segmento considerable de la población que todavía las utiliza, que no cambia con facilidad sus tendencias de uso, <strong>porque les son familiares, confían en ellas y les dan seguridad en su conexión”</strong>, agrega Sibrián.</p>



<p>Antonio Rivera, coordinador del Grupo de Psicólogos, Consejeros y Motivadores de Guatemala, expone que los adultos mayores se acostumbraron a hablar por teléfono, como única opción para comunicarse, hasta que aparecieron los celulares; en cambio, los jóvenes encontraron otras opciones, como mensajes de textos, <strong>y se adhirieron a ellos porque tienen menos complicaciones y compromisos psicosociales.</strong></p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>“No tienen que oír ni oírse. No tienen que justificar con argumentos lo que hacen. No están dispuestos a dejarse dominar ante un discurso de sus padres o superiores. <strong>No quieren dar detalles verbales sobre sus acciones y, sobre todo, quieren evitar la vergüenza de hablar sobre sus experiencias desagradables como haber perdido un examen”</strong>, añade.</p>



<p>Lea también: <a href="http://prensalibre.com/tema/mensajeria-instantanea/">¿Cómo genera ganancias WhatsApp, a pesar de ser una app gratuita?</a></p>



<p>Además del ahorro de tiempo que representa enviar un mensaje, sin dar mayor explicación adicional, <strong>brinda la oportunidad de ser más sensato en la comunicación, al pensar antes de escribir, destaca Rivera.</strong></p>



			<div class="note-normal-container__quote nospeech">
				<div class="note-normal-container__quote-version-two">
					<div class="note-normal-container__quote-separator-small"></div>
					<h3 style="font-family: Acto-Medium-Medium !important" class="note-normal-container__quote-version-two-quote m-3">“En un país como el nuestro, un mensaje o nota de voz resulta más cómodo y accesible que la llamada tradicional”.<br>Mynor Cabrera, director y fundador W-COM Internet</h3>
					<div class="note-normal-container__quote-separator-small"></div>
				</div>
			</div>
			<div class="note-separator-large"></div>


<p><br>“Las nuevas generaciones están libres del <em>engagement </em>antiguo, que incluye formalismos para preguntar ¿cómo está?, o ¡qué gusto saludarle!, seguido de un ritual de palabras adornadas para al final expresar lo que se quiere. <strong>Los jóvenes no tienen tiempo para esos formalismos o consejos”</strong>, dice.</p>



<p>De igual forma opina Rita Polo, doctora en Psicología Clínica y Salud Mental, quien afirma que los jóvenes prefieren la mensajería instantánea, <strong>“pues se sienten incómodos al ser expuestos a preguntas, para las cuales no se han preparado.</strong> Escribir mensajes les da tiempo para pensar y sentirse a cargo. Sienten invasiva una llamada”. </p>



<p>“Las personas inseguras y con falta de confianza en sí mismas se sienten muy cómodas respondiendo solamente con emoticonos o monosílabos, pues creen que hablando se sienten ansiosas y con temor. No saben qué decir ni qué hacer”, indica Polo. <strong>“Llamar por teléfono es reconocerse vivo y como persona con el otro, lo cual contribuye a la sociabilidad y a interesarnos por otros”, añade.</strong></p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/exactamente-que-buscan-crear-las-empresas-de-inteligencia-artificial/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Inteligencia artificial (NYT)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/exactamente-que-buscan-crear-las-empresas-de-inteligencia-artificial/">¿Exactamente qué buscan crear las empresas de inteligencia artificial?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/internacional/en-que-consiste-hyperion-el-proyecto-de-us50-mil-millones-de-meta-en-luisiana/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/shutterstock_2620819557.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Imagen de referencia. Meta busca desarrollar un centro de datos para inteligencia artificial en Luisiana, donde invertirá US$50 mil millones.  (Foto Prensa Libre: Shutterstock)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/shutterstock_2620819557.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/shutterstock_2620819557.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/shutterstock_2620819557.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/shutterstock_2620819557.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/shutterstock_2620819557.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/internacional/en-que-consiste-hyperion-el-proyecto-de-us50-mil-millones-de-meta-en-luisiana/">En qué consiste Hyperion, el proyecto de US$50 mil millones de Meta en Luisiana</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Luis Furlán, director del Centro de Estudios en Informática Aplicada, de la Universidad del Valle de Guatemala, coincide en que los jóvenes son “nativos” de las TIC, y los mensajes les dan un espacio de seguridad: <strong>pueden corregir antes de enviar, se sienten menos expuestos y evitan la inmediatez de la conversación en vivo</strong>. “Están acostumbrados a comunicarse detrás de pantallas, muchas veces, con avatares o nombres ficticios”, agrega.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Qué depara el futuro</h2>



<p>“Seguramente, seguirá evolucionando hacia la mensajería y las plataformas digitales, con abundancia de íconos, reacciones y filtros.<strong> Sin embargo, no debería perderse el valor de la voz ni de las interacciones directas. </strong>Tal vez, el reto de las nuevas generaciones será equilibrar el mundo digital con el humano, para que la tecnología sea un complemento y no un sustituto de la relación personal”, opina Furlán.</p>



<p>Cabrera cree que falta mucho para que la comunicación se incline hacia solo mensajes y que <strong>continuará híbrida, pues las llamadas o videollamadas mantendrán su valor en cuanto a calidez y empatía. </strong>“Probablemente con la inteligencia artificial (IA) ya estamos viendo que se responderán mensajes, se traducirá en tiempo real o se cotizará un producto o servicio, pero esto será para tareas muy automatizadas. <strong>Considero que la voz humana y la interacción entre personas seguirán siendo necesarias para generar vínculos de confianza y conexión”, destaca Cabrera.</strong></p>



<p>“La comunicación por voz no va a desaparecer, porque tiene ciertas ventajas que difícilmente sustituye la mensajería, como la personalización y la conexión afectiva”, señala Sibrián.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>En cuanto a la comunicación interpersonal con teléfonos inteligentes, expone Salguero, <strong>la tendencia apunta a predominio de los datos sobre la voz y uso de comunicaciones correlacionadas con la realidad aumentada para interacciones inmersivas,</strong> integración de IA y ecosistemas convergentes que se correlacionen con la domótica y las ciudades inteligentes.</p>



<p>Es importante destacar que la voz no debe competir con los datos, sino revalorizarse como un servicio integrado, para garantizar calidad, inmediatez y confianza, afirma. Algunos incentivos que podrían aplicarse para utilizar las llamadas telefónicas convencionales podrían ser la <strong>inclusión de minutos ilimitados en planes de datos, tarifas preferenciales internacionales, campañas culturales de cercanía y mantener las llamadas como medio confiable para líneas de emergencia,</strong> puntualiza Salguero.</p>



<p>Suaza invita a revalorizar la voz como un canal prémium en momentos claves como cierres comerciales, soporte crítico, coordinación en tiempo real y fortalecimiento de relaciones con clientes y usuarios.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Importancia de la voz</h2>



<ul class="wp-block-list">
<li>La voz humana es un sello distintivo de la persona y, cuando se intercambia con otros, se produce la relación, refiere el psicólogo Antonio Rivera.</li>



<li>“La voz humana transmite cercanía y emociones que no logran los textos. Además, las interacciones sincrónicas —como llamadas o reuniones presenciales— son un espacio donde se aprende a interpretar expresiones, tonos y reacciones reales”, expone Luis Furlán.</li>



<li>“Escuchar a un ser querido, amigo o pareja permite resolver un tema delicado, puesto que la llamada crea un vínculo más humano. Si bien la mensajería seguirá predominando, una llamada es esencial en relaciones familiares y laborales, entre otros entornos, donde la empatía y la claridad pueden hacer la diferencia”, afirma Mynor Cabrera.</li>



<li>Llamar, a juicio de la psicóloga Rita Polo, genera vínculos y transmite paz, tranquilidad y afecto.</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="comunitario,guatemala" data-modified="120" data-title="¿Por qué preferimos textearnos a hablarnos por teléfono?" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23813451</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Guillermina Herrera Peña: &#8220;Nuestro español es conservador&#8221;</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/revista-d/guillermina-herrera-pena-nuestro-espanol-es-conservador/</link>
                                                <pubDate>Fri, 19 Sep 2025 19:00:27 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Revista D</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-19T13:00:27-06:00">19 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Revista D]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23756243</guid>
                                                    <description><![CDATA[En la más reciente obra de la reconocida lingüista Guillermina Herrera Peña, "Sinfonía de Acentos", la autora aborda las características del español hablado en Guatemala.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="800" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Guillermina Herrera Peña: &quot;Nuestro español es conservador&quot;" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg 5472w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=1536,1024 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=2048,1365 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Revista D</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Guillermina Herrera Peña: &#8220;Nuestro español es conservador&#8221;</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">En la más reciente obra de la reconocida lingüista Guillermina Herrera Peña, &#8220;Sinfonía de Acentos&#8221;, la autora aborda las características del español hablado en Guatemala.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-19T13:00:27-06:00">19 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-19T13:00:27-06:00">13:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23756243" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Guillermina Herrera Peña: &quot;Nuestro español es conservador&quot;" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/NAC-EAS-09092025-GUILLERMINA-HERRERA-PENA-SUBDIRECTORA-DE-LA-ACADEMIA-DE-LENGUA09_96541154.jpg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Guillermina Herrera Peña es subdirectora de la Academia Guatemalteca de la Lengua  y fue la primera y única mujer rectora de una universidad en Guatemala. (Foto Prensa Libre, Érick Ávila)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Guillermina Herrera Peña: &#8220;Nuestro español es conservador&#8221;; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>&#8220;Vonós mejor, doña Toyita, le advirtió la otra, no sea que por shutes nos vaya mal. Eran personas discretas y nadie las había visto nunca shutear a los vecinos”. Este es uno de los ejemplos que conforman el contenido de<em> Sinfonía de acentos</em>,<strong> el más reciente libro de la lingüista y académica Guillermina Herrera Peña (1945), quien detalla, a grandes rasgos, las peculariedades del español que se habla en Guatemala.</strong></p>



<p>Herrera Peña es miembro de número y subdirectora de la Academia Guatemalteca de la Lengua, y no solo ha realizado profundos y valiosos estudios sobre el idioma español,<strong> sino también ha rescatado la tradición oral maya y la ha transformado en cuentos y guiones radiofónicos, dirigidos, especialmente, a jóvenes,</strong> con el fin de que conozcan la historia y la cultura mayas, y así contribuir a dejar atrás la discriminación y prejuicios.</p>



<p>Además, ha escrito libros de cuentos y fábulas basados en la tradición oral, como <em>¿Por qué el tigre tiene manchas?</em> y <em>El tesoro de los luceros errantes.</em><br>Destaca en su trayectoria su vocación como catedrática e investigadora,<strong> lo cual la llevó a convertirse en la única mujer, hasta ahora, rectora de una universidad en Guatemala —Rafael Landívar—, donde fundó el Instituto de Lingüística, en 1987.</strong></p>



<p>En<em> Sinfonía de acentos</em> presenta, para todo tipo de lector, las características de la fonética, fonología, morfología y léxico del español hablado en Guatemala, y provee ejemplos de autores de siglos pasados.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/los-simbolos-patrios-de-guatemala-en-kiche-kaqchikel-mam-poqomam-qeqchi/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/NAC-EAS-14092023-FIESTAS-PATRIAS-202-ANOS11.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ventas de banderas y comida en los alrededores del Parque Central en la zona 1 en las fiestas patrias 202 aos de esta celebracin varias personas pasan con sus antorchas a distintos puntos de Guatemala

Fotografa:Erick Avila.    Fecha: 14/09/2023." srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/NAC-EAS-14092023-FIESTAS-PATRIAS-202-ANOS11.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/NAC-EAS-14092023-FIESTAS-PATRIAS-202-ANOS11.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/NAC-EAS-14092023-FIESTAS-PATRIAS-202-ANOS11.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/NAC-EAS-14092023-FIESTAS-PATRIAS-202-ANOS11.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2023/09/NAC-EAS-14092023-FIESTAS-PATRIAS-202-ANOS11.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/los-simbolos-patrios-de-guatemala-en-kiche-kaqchikel-mam-poqomam-qeqchi/">Los símbolos patrios de Guatemala en K’iche’, Kaqchikel, Mam, Poqomam, Q’eqchi’</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/cuando-se-celebra-el-dia-del-maiz-en-guatemala/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/07/20240731-f5e201b7af291fa23423c5c2004a81039054e1ba.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="El maíz es uno de los alimentos históricos en la región mesoamericana.   (Foto Prensa Libre: EFE)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/07/20240731-f5e201b7af291fa23423c5c2004a81039054e1ba.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/07/20240731-f5e201b7af291fa23423c5c2004a81039054e1ba.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/07/20240731-f5e201b7af291fa23423c5c2004a81039054e1ba.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/07/20240731-f5e201b7af291fa23423c5c2004a81039054e1ba.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2024/07/20240731-f5e201b7af291fa23423c5c2004a81039054e1ba.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/cuando-se-celebra-el-dia-del-maiz-en-guatemala/">Cuando se celebra el día del maíz en Guatemala</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>La autora enfatiza que no pretende distinguir entre “correcto” e “incorrecto”, sino simplemente retratar la variante hablada.</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Cómo transcurrió su niñez y juventud, y cómo comenzó a sentirse atraída por el estudio del idioma español?</h2>



<p>Yo crecí en un ambiente con mucho énfasis en la lectura. Mis padres eran grandes lectores; terminaban un libro y comenzaban otro, por lo que su ejemplo me estimuló. A los 12 años escribía poemas, y mi padre, para motivarme, recopiló algunos y los mandó a empastar. Me entregó el libro y me sentí muy feliz. Estudié en el Colegio Belga Guatemalteco, donde las religiosas implementaron una línea de educación centrada en el idioma. Aprender a leer y escribir bien era fundamental.</p>



<p>Provengo de una familia donde ha habido escritores. De parte de mi madre, Rafael Arévalo Martínez, que era primo hermano de mi abuelo materno, me decía: “No hay libro prohibido, lee todo lo que tengas que leer”. También, otro primo hermano de mi abuelo, Carlos Samayoa Chinchilla, quien, junto a Arévalo Martínez, era miembro de la Academia Guatemalteca de la Lengua. Del lado paterno está la destacada escritora Dolores (Lola) Montenegro (1857-1933) —precursora de la literatura femenina en Guatemala—. Toda mi infancia y niñez estuvieron marcadas por el cultivo de la lengua.</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Quién fue su principal influencia para convertirse en lingüista?</h2>



<p>Estudié en la URL, Letras y Filosofía. Formé parte de la quinta generación de estudiantes. Cuando estaba en el último año de la carrera, el padre Antonio Gallo —filósofo y docente, cofundador de la URL—, que era profesor mío y asesor de mi tesis, me llevó a visitar a un grupo de estadounidenses y británicos a Antigua Guatemala que se dedicaban al estudio de lenguas indígenas, en el Proyecto Lingüístico Francisco Marroquín.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/por-que-preferimos-textearnos-a-hablarnos-por-telefono/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="¿Por qué preferimos llamarnos a hablarnos por teléfono?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/por-que-preferimos-textearnos-a-hablarnos-por-telefono/">¿Por qué preferimos textearnos a hablarnos por teléfono?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/exactamente-que-buscan-crear-las-empresas-de-inteligencia-artificial/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Inteligencia artificial (NYT)" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/Inteligencia-artificial.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/tecnologia/exactamente-que-buscan-crear-las-empresas-de-inteligencia-artificial/">¿Exactamente qué buscan crear las empresas de inteligencia artificial?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Empecé a frecuentarlos, a interesarme en su trabajo y me consiguieron una beca para asistir a un encuentro lingüístico en Puerto Rico, de un semestre, a donde llegaron grandes profesores de Lingüística del español, entre ellos el doctor Antonio Quilis, reconocido experto en fonética. Y ahí dije: “esto es lo que quiero estudiar”. Luego, gané una beca para estudiar en España con Manuel Antonio Alvar, quien estaba preparando un atlas lingüístico del español latinoamericano.</p>



<p>Después regresé a Guatemala y comencé a trabajar en la URL. Posteriormente me gané la beca Fulbright, para estudiar Lingüística en Nueva York, EE. UU., donde había profesores que estudiaban lenguas mesoamericanas.</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Cuáles son las principales características de la variante guatemalteca del español?</h2>



<p>En Guatemala hay diferentes modalidades del español, ya sea del oriente, del norte o de la capital, pero entre las características generales está que es una variante conservadora, reflejo de nuestra sociedad. Por eso tenemos formas hispanohablantes que no se usan, como, por ejemplo, el voseo. Esto se debe a que, durante la época colonial, nuestra región estaba en la periferia del virreinato de la Nueva España —México—, a donde llegaban las novedades de la península y donde dejó de usarse el vos, lo cual se adoptó en México. Esos cambios no llegaban a nosotros con tanta rapidez y nos quedamos con el español conservador. El español moderno se consolidó en el siglo XVIII.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="766" height="1185" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/RD-21092025-GUILLERMINA-02_96564450.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-23756439" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/RD-21092025-GUILLERMINA-02_96564450.jpeg 766w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/RD-21092025-GUILLERMINA-02_96564450.jpeg?resize=150,232 150w" sizes="auto, (max-width: 766px) 100vw, 766px" /></figure>



<p>Portada del libro <em>Sinfonía de acentos</em>, de Guillermina Herrera Peña. (Foto Prensa Libre, Brenda Martínez)</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Por qué muchos de los indigenismos del español hablado en Guatemala provienen del náhuatl, y pocos, de lenguas mayas?</h2>



<p>Cuando llegaron los españoles a Guatemala, además de traer muchos indigenismos del Caribe para denominar objetos americanos, usaron los nombres en náhuatl para lo novedoso en Mesoamérica, como flora y fauna, y esos vocablos los prestaron y los trajeron a nuestro territorio, por lo que no necesitaban las lenguas mayas. Uno de los grandes objetivos de la corona española fue evangelizar a los pueblos indígenas, por lo que vinieron cientos y miles de evangelizadores, a los que la Iglesia encomendó esta tarea y optó por hacerlo en lenguas indígenas, pero como eran tantas en nuestra región, decidieron usar la lengua general, que era el náhuatl. Por ello, en esos tiempos no hubo necesidad de incorporar términos mayas.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/filgua-2025-la-historia-de-las-hermanas-de-la-casa-del-arbol-y-las-otras-actividades-del-martes-8-de-julio/"><img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/la-casa-del-arbol-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/la-casa-del-arbol-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/la-casa-del-arbol-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/la-casa-del-arbol-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/la-casa-del-arbol-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/la-casa-del-arbol-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" loading="lazy" decoding="async" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/escenario/filgua-2025-la-historia-de-las-hermanas-de-la-casa-del-arbol-y-las-otras-actividades-del-martes-8-de-julio/">Filgua 2025:  la historia de las hermanas de la casa del árbol, la noche de Star Wars y otras actividades del martes 8 de julio</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/que-son-los-paronimos-ejemplos-y-como-usarlos-correctamente/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/diversos-ninos-leyendo-libros.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Diverse kids reading books" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/diversos-ninos-leyendo-libros.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/diversos-ninos-leyendo-libros.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/diversos-ninos-leyendo-libros.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/diversos-ninos-leyendo-libros.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/diversos-ninos-leyendo-libros.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/que-son-los-paronimos-ejemplos-y-como-usarlos-correctamente/">Qué son los parónimos: ejemplos y cómo usarlos correctamente</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>Además, razones sociales como racismo y discriminación han impedido préstamos de lenguas mayas al español, y aunque estas no tuvieron influencia en el español hablado en Guatemala, sí la tuvieron en su pronunciación. Las lenguas, al estar en contexto, influyen unas en otras.</p>



<p>Durante el reinado de Carlos III, en la segunda mitad del siglo XVIII, solo tres millones de habitantes en el continente americano hablaban español. Por influencia de la República, a principios del siglo XIX, se obligó a los indígenas, de una manera cruel, a hablar en español, según investigación de Santiago Muñoz Machado, director de la Real Academia Española. No podían ejercer sus derechos y recibir servicios del Estado si no lo hablaban. Carlos III quería que se hablara español en todo el imperio y repúblicas, porque quería hacer del continente una potencia, al conseguir la uniformidad lingüística y cultural.</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Cuáles eran los vocablos más comunes en Guatemala que han dejado de utilizarse?</h2>



<p>Desde el siglo XVIII no ha habido una gran diferencia con el léxico del español moderno. Al estudiar a autores como Sor Juana de Maldonado, José Milla y Vidaurre, José Batres Montúfar y María Josefa García Granados, la mayoría de palabras de esos tiempos se mantienen. Algunas ya no, como cucuxque, que se refiere a un pordiosero o infeliz. También, amalayar, que proviene de malaya, que significa deseo o anhelo, que se encuentra bastante en el pasado, y en la actualidad se escucha más en zonas rurales que urbanas.</p>



<p>En el siglo XVI, la palabra indio se usaba para referirse a habitantes originarios del continente, pues los españoles creían que habían llegado a la India, pero luego se le fue dando una connotación negativa, por lo que ha dejado de usarse. Las palabras no son buenas ni malas, sino por el significado que les atribuimos. Cuando Enrique Sam Colop —escritor y poeta— me pidió que fuera asesora de su tesis, leí por primera vez la tesis de Miguel Ángel Asturias —El problema social del indio— y me quedé horrorizada del racismo espantoso de esa época. La sociedad guatemalteca era terrible.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<h2 class="wp-block-heading">¿Cuáles son las principales causas de un uso inadecuado del español, especialmente, en niños y jóvenes?</h2>



<p>Las academias de la lengua van orientando sobre una norma que seguir, no porque sea mejor o peor, sino es la que permite la unidad de la lengua que hablan 600 millones de personas en el mundo, 500 millones de las cuales la tienen como materna. El español tiene tantos hablantes que es una gran responsabilidad mantener el estándar que permite la unidad, para que puedan comunicarse entre personas de Guinea Ecuatorial, Andalucía, Chile o México. Hay deficiencias en la escuela, que tiene la obligación de enseñar el estándar común.</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Cuál es su opinión acerca del proceso de adaptación del español a las nuevas tecnologías?</h2>



<p>Según datos del Instituto Cervantes, que está haciendo estudios sobre el español como lengua viva, esta es la tercera lengua más utilizada en la red; por otro lado, 8.1% de los usuarios de internet se comunican en español; México es el primer país con mayor número de hispanohablantes, y le sigue EE. UU. El español es la segunda lengua más utilizada en Facebook, LinkedIn, Twitter y Wikipedia, y de todas las películas en streaming, los hispanohablantes exigen que se traduzcan al español. Somos imperialistas, porque ante el portugués, hablamos español, ante el italiano, hablamos español, y así, sigue su expansión dinámica de crecimiento.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1162" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/09/RD-21092025-GUILLERMINA_96706313.jpeg?quality=52&amp;w=768" alt="" class="wp-image-23756451"/></figure>



<p>Herrera Peña, con el rector de la Universidad Rafael Landivar, Miquel Cortés, durante el acto en el que denominaron con el nombre de la autora al campus landivariano en Escuintla. (Foto Prensa Libre, cortesía de Guillermina Herrera Peña)</p>



<h2 class="wp-block-heading">¿Qué ha significado para usted haber sido la única mujer rectora de una universidad en Guatemala y cómo transmitir este logro en otras mujeres?</h2>



<p>En el ambiente que crecí no existía el machismo, lo cual fue una fortuna para mí. Pero todas nos encontramos con la misoginia en la vida. Una infancia y adolescencia alejada de esos problemas ayuda mucho en la formación. Cuando me nombraron rectora, no caí en la cuenta. Las mujeres deben estar conscientes de que se van a encontrar con fenómenos como estos, por lo que deben fortalecerse como profesionales y tener la fuerza y seguridad para seguir adelante. Las mujeres tienen que valorarse y manifestar el valor que sienten hacía sí mismas para poder optar a esos puestos y desenvolverse bien. Lamento que no se haya vuelto a dar el caso.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De las mujeres que han jugado un papel preponderante en diversos campos del conocimiento en Guatemala y que ha exaltado en sus publicaciones, ¿con quién se identifica mejor y por qué?</h2>



<p>Pregunta difícil. Yo admiro la coherencia entre la acción y lo que se dice. Fuera de Guatemala, admiro a mujeres como Gabriela Mistral, que ganó el Nobel de Literatura —la primera latinoamericana en obtenerlo— y que comenzó como maestra y que se fue formando con alcances impresionantes. Otros rasgos que me llaman mucho la atención es la templanza, serenidad y servicio afable. Tuve maestras magníficas que fueron modelos para mí, tanto en el colegio como en la universidad.</p>



			<div class="note-normal-container__quote nospeech">
				<div class="note-normal-container__quote-version-two">
					<div class="note-normal-container__quote-separator-small"></div>
					<h3 style="font-family: Acto-Medium-Medium !important" class="note-normal-container__quote-version-two-quote m-3">&#8220;En la península dejó de usarse el vos, lo cual se adoptó en México, y ese tipo de cambios no llegaban a nosotros con tanta rapidez, por lo que nos quedamos con el español conservador y con el voseo”.<br>Guillermina Herrera Peña, lingüista e investigadora</h3>
					<div class="note-normal-container__quote-separator-small"></div>
				</div>
			</div>
			<div class="note-separator-large"></div>


<h2 class="wp-block-heading">Perfil de la autora</h2>



<ul class="wp-block-list">
<li>Guillermina Herrera Peña es una reconocida lingüista guatemalteca.</li>



<li>Se graduó en la Universidad Estatal de Nueva York, EE. UU.</li>



<li>Fue investigadora lingüista por la Oficina de Investigación del Español, Madrid, España.</li>



<li>Es licenciada en Letras y Filosofía por la Universidad Rafael Landívar (URL).</li>



<li>Es miembro de número y subdirectora de la Academia Guatemalteca de la Lengua.</li>



<li>Se ha desempeñado como catedrática e investigadora universitaria.</li>



<li>Fue rectora de la URL del 2004 al 2009.</li>



<li>Ha escrito 25 obras literarias y numerosos artículos.</li>



<li>Entre los reconocimientos que ha obtenido está la medalla de la paz, en 1988; la orden Vicenta Laparra de la Cerda, en el 2013, y la orden Francisco</li>



<li>Marroquín, en el 2015.</li>



<li>Este año, la URL denominó con su nombre el campus universitario de la Costa Sur.</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="escenario,revista-d,vida" data-modified="120" data-title="Guillermina Herrera Peña: &#8220;Nuestro español es conservador&#8221;" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23756243</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Celebración especial: pasteles para perros y gatos</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/celebracion-especial-pasteles-para-perros-y-gatos/</link>
                                                <pubDate>Sun, 07 Sep 2025 14:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-07T08:00:00-06:00">7 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23566870</guid>
                                                    <description><![CDATA[El perro y gato son considerados parte de la familia, por lo que hay personas que también les celebran sus cumpleaños o fechas especiales, tal como lo harían con un integrante más.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="768" height="604" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-5.jpg?quality=52&amp;w=768" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Celebración especial: pasteles para perros y gatos" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-5.jpg 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-5.jpg?resize=150,118 150w" sizes="auto, (max-width: 768px) 100vw, 768px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Celebración especial: pasteles para perros y gatos</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">El perro y gato son considerados parte de la familia, por lo que hay personas que también les celebran sus cumpleaños o fechas especiales, tal como lo harían con un integrante más.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-07T08:00:00-06:00">7 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-07T08:00:00-06:00">08:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23566870" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="768" height="604" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-5.jpg?quality=52&amp;w=768&amp;h=604&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Celebración especial: pasteles para perros y gatos" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-5.jpg 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-5.jpg?resize=150,118 150w" sizes="(max-width: 768px) 100vw, 768px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Para festejar el cumpleaños de nuestras mascotas, no hay nada mejor que  hacerlo con un pastel preparado para ellas. (Foto Prensa Libre, cortesía de GuauBox).
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Celebración especial: pasteles para perros y gatos; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Cada vez es más común que dueños festejen a sus mascotas de la forma más parecida posible como lo harían con humanos, <strong>por lo que en esos momentos especiales no puede faltar un irresistible pastel, para que los amigos fieles se sientan aún más amados.</strong></p>



<p><strong>Hay lugares especializados en repostería para mascotas, que tienen cuidado de que no solo sus postres sean deliciosos, sino nutritivos, </strong>así como atractivos, con innumerables diseños de decoración, para que la celebración sea aún más memorable.</p>



<p>En este espacio se describen tres de estos establecimientos que son expertos en que tanto el perro como gato la pasen de lo mejor junto a su dueño.</p>



<h2 class="wp-block-heading">GuauBox</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="600" height="800" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-3.jpg?quality=52" alt="" class="wp-image-23566981" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-3.jpg 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/GUAU-BOX-3.jpg?resize=150,200 150w" sizes="auto, (max-width: 600px) 100vw, 600px" /></figure>



<p>Ofrecen, desde hace 10 años, una amplia variedad de postres para perros y gatos, elaborados con ingredientes 100% naturales, libres de grasas saturadas, harinas pesadas, colorantes y preservantes. “Tenemos una línea de productos hipoalergénicos, que se acopla a las necesidades de cada animal”, señala su fundadora, Alejandra Maldonado.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/quiere-tener-un-perro-o-gato-conozca-cuales-son-los-gastos-para-su-manutencion/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="¿Quiere tener un perro o gato? Estos son los gastos para su manutención" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/51efc39e-7b2b-404f-97b9-608e1a1b2a75.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/guatemala/comunitario/quiere-tener-un-perro-o-gato-conozca-cuales-son-los-gastos-para-su-manutencion/">¿Quiere tener un perro o gato? Conozca cuáles son los gastos para su manutención</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/como-el-amor-borra-secuelas-en-perros-abandonados/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/09e80110-f913-4972-bb5d-6c0652ddadd3.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="¿Cómo el amor borra secuelas en perros abandonados?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/09e80110-f913-4972-bb5d-6c0652ddadd3.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/09e80110-f913-4972-bb5d-6c0652ddadd3.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/09e80110-f913-4972-bb5d-6c0652ddadd3.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/09e80110-f913-4972-bb5d-6c0652ddadd3.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/09e80110-f913-4972-bb5d-6c0652ddadd3.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/como-el-amor-borra-secuelas-en-perros-abandonados/">¿Cómo el amor borra secuelas en perros abandonados?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p>“Los perros están acostumbradas a comer alimentos procesados, por lo que en una fecha especial, no es casualidad de que disfruten de ingredientes frescos como carnes magras, huevos del día y miel pura de abejas”, expone Maldonado, quien añade que durante su preparación no se rompe la cadena de frío y son avalados por veterinarios. También, afirma que se elaboran los postres de acuerdo con el gusto de la mascota.</p>



<p>La decoración es personalizada, con su respectiva leyenda, y está la opción de elegir la réplica de rostro del perrito agasajado, realizada en 3D.&nbsp; También ofrecen combos de decoración para fiestas temáticas, galletas, helados y chips para mascotas.</p>



<p>Lea también: <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/cual-es-el-tipo-de-alimento-segun-la-necesidad-especial-del-perro-o-gato/">Cuál es el tipo de alimento para según la necesidad del perro o gato</a></p>



<p>“Cuando pasen los años, se podrá ver la foto del cumpleaños del perrito y guardar ese lindo recuerdo. A los niños les gusta mucho esta celebración”, destaca Maldonado.</p>



<p>Sus precios van desde Q12, para un cupcake, pasteles de cuatro porciones, a Q95, hasta pasteles temáticos de 12 porciones, &nbsp;a Q290, y de más porciones.</p>



<p><strong>En Facebook e Instagram: <a href="https://www.facebook.com/guauboxguate?fref=ts#">GuauBox</a></strong></p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<h2 class="wp-block-heading">Doggy Treats</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1170" height="1005" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DOGGY-TREATS-5.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-23566983" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DOGGY-TREATS-5.jpeg 1170w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DOGGY-TREATS-5.jpeg?resize=768,660 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DOGGY-TREATS-5.jpeg?resize=150,129 150w" sizes="auto, (max-width: 1170px) 100vw, 1170px" /></figure>



<p>Los pasteles de Doggy Treats están elaborados con trozos de proteína -pechuga de pollo, lomito, hígado, tocino, salmón o atún-, los cuales no se licúan, sino se cocinan para que suelten todos sus jugos dentro de la masa y hacerlos más palatables para los perros, expone Jessica Fakury Zimeri, gerente general. Emplean harina integral, avena, huevo, miel de maple orgánica, así como frutas y vegetales a elección. La decoración se hace con que glaseado contiene mantequilla de maní orgánica, sin azúcar, y yogur deslactosado. También, se toma en cuenta si el animal padece alergia o alguna enfermedad.</p>



<p>Los diseños pueden ser sencillos, según su catálogo, o temáticos personalizados. La receta proviene de EE. UU., así como el sustituto de chocolate para mascotas.</p>



<p>Lea también: <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/se-le-puede-dar-comida-natural-a-perros-y-gatos/">¿Se le puede dar comida natural al perro o gato?</a></p>



<p>Sus precios van desde Q50, para un cupcake normal, hasta Q300, así como pasteles &nbsp;temáticos especiales que pueden llegar a costar Q600, según el diseño.</p>



<p>“Por su ternura, amor y lealtad, las mascotas se han convertido en parte de la familia, por lo que si Dios los creó para acompañarnos, ¿por qué no celebrar la vida de nuestro mejor amigo?”, indica Fakury.</p>



<p><strong>En Facebook e Instagram:</strong> <strong><a href="https://www.instagram.com/doggytreatsgt/?hl=es">@doggytreatsgt</a></strong></p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/alta-moda-guatemalteca-para-perros-y-gatos/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Alta moda guatemalteca para perros y gatos" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/BOSHOUN-55.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/alta-moda-guatemalteca-para-perros-y-gatos/">Alta moda guatemalteca para perros y gatos</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/crueldad-animal-cuales-son-sus-causas-y-como-prevenirla/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Crueldad animal: ¿Cuáles son sus causas y cómo prevenirla?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/crueldad-animal-cuales-son-sus-causas-y-como-prevenirla/">Crueldad animal: ¿cuáles son sus causas y cómo prevenirla?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Delispets</h2>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1080" height="1073" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DELISPETS-1.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-23566984" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DELISPETS-1.jpeg 1080w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DELISPETS-1.jpeg?resize=150,149 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DELISPETS-1.jpeg?resize=768,763 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DELISPETS-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/DELISPETS-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 1080px) 100vw, 1080px" /></figure>



<p>Para elaborar sus pasteles, utilizan ingredientes naturales únicamente como verduras, frutas y carnes, que deben ser los más frescos posible. “Nos enfocamos en recetas que sabemos que les encantan a las mascotas. Al utilizar ingredientes naturales y de alta calidad, logramos que el sabor sea irresistible para ellos”, refiere Isabella Kupferschmied, fundadora de Delispets.</p>



<p>Realizan decoraciones especiales, con 48 horas de anticipación, según el diseño y tamaño del pastel, para personalizarlo al gusto del dueño.</p>



<p>Ofrecen una amplia variedad de productos para consentir a la mascota como cupcakes, galletas, <em>golden paste</em>, gomitas y helados, con ingredientes naturales, también. Sus pasteles tienen un precio desde Q120, según el tamaño, diseño y tipo de preparación.</p>



<p>“Celebrar el cumpleaños de nuestras mascotas es una manera de retribuir todo el amor, la lealtad y la alegría que nos regalan cada día. Es un momento para consentirlos, crear recuerdos especiales y demostrarles cuánto significan en nuestras vidas”, concluye.</p>



<p><strong>En Facebook e Instagram:</strong> <strong><a href="https://www.facebook.com/delispets/">Delispets</a></strong></p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script><div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Celebración especial: pasteles para perros y gatos" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23566870</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-ensalada-griega-con-pesto-de-loroco/</link>
                                                <pubDate>Sat, 06 Sep 2025 16:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-06T10:00:00-06:00">6 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23567052</guid>
                                                    <description><![CDATA[Estamos en la temporada de loroco, un ingrediente autóctono que tiene un sabor y aroma tan intensos que condimenta de manera ideal todo tipo de platillos.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="882" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=768,564 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=1536,1129 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=150,110 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Estamos en la temporada de loroco, un ingrediente autóctono que tiene un sabor y aroma tan intensos que condimenta de manera ideal todo tipo de platillos.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-06T10:00:00-06:00">6 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-06T10:00:00-06:00">10:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23567052" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/ENSALADA-CON-PESTO-LOROCO-2.jpeg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Ensalada griega con pesto de loroco, receta preparada por el chef Kevin Martínez. (Foto Prensa Libre, cortesía de Kevin Martínez)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>El chef Kevin Martínez presenta en este espacio su versión de pesto con loroco, que es el aliño perfecto para la ensalada favorita de la casa.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>1 lechuga escarola</p>



<p>20 tomates cherry</p>



<p>½ taza de aceitunas negras en rodajas</p>



<p>1 cebolla morada</p>



<p>&nbsp;¼ de queso de capas</p>



<p>1 chile morrón verde</p>



<p>1 chile morrón anaranjado</p>



<p>1 naranja importada</p>



<p><strong>Para el pesto:</strong></p>



<p>1 taza de loroco</p>



<p>1 diente de ajo</p>



<p>1 taza de aceite de oliva</p>



<p>¼&nbsp; taza de queso parmesano</p>



<p>¼&nbsp; taza de almendras en lascas</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Lavar y desinfectar áreas de trabajo y materias primas.</li>



<li>Luego, cortar la cebolla, chiles y queso de capas en cuadrados de 1 cm por 1 cm.</li>



<li>Cortar los tomates cherry por la mitad.</li>



<li>Cortar la lechuga en chiffonade -tiras finas y alargadas- o juliana.</li>



<li>Pelar y cortar la naranja en gajos.</li>



<li>Colocar los ingredientes de la ensalada, con las aceitunas, y mezclar.</li>



<li>Para el pesto, en una sartén sofreír con una cucharada de aceite de oliva el ajo y el loroco. Dejar enfriar y reservar. Ya fríos, licuar con el resto de ingredientes del pesto.</li>
</ol>



<ol start="8" class="wp-block-list">
<li>Acompañar la ensalada con el pesto. Esta receta rinde para unas 10 porciones.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tamalitos-de-bledo-y-carne/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: tamalitos de bledo y carne" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/25fc2b9d-e967-4939-98d2-222b3b86ef6b.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tamalitos-de-bledo-y-carne/">Ingrediente estrella: tamalitos de bledo y carne</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomo-con-salsa-de-ramon/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: lomo de cerdo con salsa de ramón" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/LOMO-SALSA-RAMON-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-lomo-con-salsa-de-ramon/">Ingrediente estrella: lomo con salsa de ramón</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p><strong>El<em> <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/supremo-quiche-lorraine-de-loroco-y-anacates/">loroco</a></em> (<em>Fernaldia pandurata</em>) es una planta trepadora originaria de Centroamérica,</strong> de la cual se consume su flor en la gastronomía de Guatemala, El Salvador y Honduras. Se utiliza para condimentar diversos platillos. La planta produce su flor de mayo a noviembre.</p>



<p>Es valorada por su sabor distintivo y aroma particular, que agrega un toque especial a platillos tradicionales.&nbsp;<strong>La flor del loroco, en algunos lugares, también se consume como té.</strong></p>



<p>Destaca por su alto contenido de nutrientes y compuestos bioactivos.<strong>&nbsp;Es una buena fuente de vitaminas A y C, calcio y hierro, además de antioxidantes que combaten el daño celular.&nbsp;</strong>También, contiene fibra, que contribuye a la buena digestión y a la salud cardiovascular.&nbsp;</p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil del chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1079" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/KEVIN-MARTINEZ-2-1.jpeg?quality=52&amp;w=765" alt="" class="wp-image-23567068"/></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Kevin Javier Martinez Rivera es originario de Iztapa, Escuintla.</li>



<li>Es bachiller en Hotelería y Turismo, cocinero internacional y panadero industrial.</li>



<li>Es profesor de Enseñanza Media y Administración Educativa.</li>



<li>Tiene pénsum cerrado en Licenciatura en Pedagogía y Administración Educativa.</li>



<li>Trabajó tres años como auxiliar de cocina en restaurantes, catering y hoteles de la ciudad de Guatemala.</li>



<li>Ha laborado como instructor de Intecap, por 10 años, en el área de Gastronomía y Panadería.</li>



<li>Es asesor de restaurantes y panaderías y ha sido jurado calificador en diversos festivales gastronómicos del país.</li>
</ul>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script><div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: ensalada griega con pesto de loroco" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23567052</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: pop corn chicken</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-pop-corn-chicken/</link>
                                                <pubDate>Thu, 04 Sep 2025 16:30:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-04T10:30:00-06:00">4 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23497164</guid>
                                                    <description><![CDATA[La cocina tradicional china juega con los sabores intensos que hacen explosión en el paladar y que pueden replicarse en casa.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="675" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: pop corn chicken" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg 4032w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=768,432 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=1536,864 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=2048,1152 2048w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: pop corn chicken</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">La cocina tradicional china juega con los sabores intensos que hacen explosión en el paladar y que pueden replicarse en casa.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-04T10:30:00-06:00">4 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-04T10:30:00-06:00">10:30h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23497164" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: pop corn chicken" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/POPCORN-CHICKEN-2.jpeg?resize=150,84 150w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Pop corn chicken, receta originaria de China, preparada por la chef Ruth Molina. (Foto Prensa Libre, cortesía de Ruth Molina)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: pop corn chicken; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>Una mezcla representativa de esta gastronomía es el polvo cinco especias, que la chef Ruth Molina utilizó para preparar la receta de pop corn chicken, un delicioso bocadillo para toda la familia.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>600 g de pechuga de pollo</p>



<p>1000 ml de agua</p>



<p>30 g de sal</p>



<p><strong>Para marinar</strong></p>



<p>5 g de polvo cinco especias</p>



<p>7 g de jengibre fresco rayado</p>



<p>Azúcar</p>



<p>Salsa soya</p>



<p>Pimienta blanca</p>



<p>Vino de arroz</p>



<p><strong>Para el rebosado</strong></p>



<p>200 g de harina de camote</p>



<p>100 g de fécula de maíz</p>



<p><strong>Para la fritura profunda</strong></p>



<p>1 litro de aceite de canola</p>



<p>Albahaca fresca</p>



<p><strong>Para el servicio</strong></p>



<p>40 g de ajo cortado finamente</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Cortar la pechuga en cubos, y remojarlos en agua con sal durante 30 minutos aproximadamente.</li>



<li>Escurrir el agua y agregarle azúcar, salsa soya, polvo de cinco especias, pimienta blanca, jengibre y vino de arroz.</li>



<li>Marinar durante unos minutos.</li>



<li>Mezclar la harina de camote y fécula de maíz, y cubrir las pechugas con esta mezcla.</li>



<li>Freír hasta que estén doradas y bien cocidas. Retirar y reservar.</li>



<li>Antes de servir el plato, sumergir nuevamente los cubos en fritura profunda y colocar la albahaca, ajo, pimienta y sal al gusto.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-pechuga-de-pollo-en-salsa-de-chaya/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/PECHUGA-CHAYA-1.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: pechuga de pollo en salsa de chaya" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/PECHUGA-CHAYA-1.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/PECHUGA-CHAYA-1.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/PECHUGA-CHAYA-1.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/PECHUGA-CHAYA-1.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/PECHUGA-CHAYA-1.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-pechuga-de-pollo-en-salsa-de-chaya/">Ingrediente estrella: pechuga de pollo en salsa de chaya</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-thai-tea/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/TE-CHAI-2.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: thai tea" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/TE-CHAI-2.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/TE-CHAI-2.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/TE-CHAI-2.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/TE-CHAI-2.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/TE-CHAI-2.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-thai-tea/">Ingrediente estrella: thai tea</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p><strong>El polvo cinco especias es una mezcla marrón, originaria de China, utilizada desde hace siglos en la gastronomía tradicional de ese país</strong>, y que representa el concepto de equilibrio de los sabores dulce, salado, ácido, amargo y umami (picante o aromático). Tiene un aroma fuerte, dulce y especiado.</p>



<p>Varía según la región, pero, regularmente, <strong>está compuesto de anís estrellado (dulce), clavo de olor (intenso), canela china (dulce y levemente picante), hinojo en semilla (fresco) y pimienta de Sichuan (ligeramente picante y cítrica).</strong> Se emplea en sopas, carnes, salsas y marinados y, especialmente, en platos de cerdo, pato y pollo.</p>



<p>Aunque se consume en pequeñas cantidades, pues es muy concentrada, tiene propiedades nutritivas por su contenido de antioxidantes,<strong> además de que ayuda a favorecer la digestión, a mejorar la circulación y brinda efectos antimicrobianos naturales.</strong></p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<h2 class="wp-block-heading">Perfil de la chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="2040" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/RUTY-MOLINA-1.jpeg?quality=52&amp;w=768" alt="" class="wp-image-23497507" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/RUTY-MOLINA-1.jpeg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/RUTY-MOLINA-1.jpeg?resize=2040,1360 2040w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/RUTY-MOLINA-1.jpeg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/RUTY-MOLINA-1.jpeg?resize=900,600 900w" sizes="auto, (max-width: 2040px) 100vw, 2040px" /></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Es chef profesional, con más de 10 años de experiencia.</li>



<li>Se especializa en cocina guatemalteca, repostería, panadería, embutidos y parrilla.</li>



<li>Cursó una capacitación en emprendimientos en franquicias de cocina china en Hungkuang University Taipei, en Taiwán.</li>



<li>Es fundadora y propietaria de Cubo Kaffee, granizadas y más.</li>



<li>Fue Instructora de gastronomía en Intecap Santo Tomás de Castilla, Izabal, en el 2019.</li>



<li>En el 2023 y 2024 participó en las competencias nacionales Worldskills, en la especialidad de pastelería y confitería como chief expert.</li>



<li>Actualmente es instructora de gastronomía en Intecap Cobán, Alta Verapaz.</li>
</ul>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: pop corn chicken" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23497164</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Ingrediente estrella: tortilla española</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-tortilla-espanola/</link>
                                                <pubDate>Tue, 02 Sep 2025 16:30:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-02T10:30:00-06:00">2 de septiembre de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23455835</guid>
                                                    <description><![CDATA[Un platillo icónico de la gastronomía española es la tortilla de papa, un sustancioso y delicioso deleite que es muy fácil de preparar en casa, para cualquier comida del día.]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="675" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Ingrediente estrella: tortilla española" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg 1280w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=768,432 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=150,84 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Ingrediente estrella: tortilla española</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post">Un platillo icónico de la gastronomía española es la tortilla de papa, un sustancioso y delicioso deleite que es muy fácil de preparar en casa, para cualquier comida del día.</h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-02T10:30:00-06:00">2 de septiembre de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-09-02T10:30:00-06:00">10:30h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23455835" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1280" height="720" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?quality=52&amp;w=1280&amp;h=720&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: tortilla española" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg 1280w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=768,432 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=235,132 235w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/TORTILLA-DE-PAPA-2.jpeg?resize=150,84 150w" sizes="(max-width: 1280px) 100vw, 1280px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Tortilla española, receta preparada por el chef Kevin Martínez. (Foto Prensa Libre, cortesía de Kevin Martínez)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Ingrediente estrella: tortilla española; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p>El chef Kevin Martínez preparó esta receta, especialmente, para destacar los beneficios nutricionales de este maravilloso tubérculo.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Ingredientes</h2>



<p>1 ½ libra de papa</p>



<p>3 cucharadas de aceite de oliva</p>



<p>6 huevos</p>



<p>½ taza de cebollín fresco</p>



<p>½&nbsp; libra de tocino ahumado</p>



<p>1 cucharada de pimentón dulce</p>



<p>Sal y pimienta</p>



<h2 class="wp-block-heading">Preparación</h2>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>Pelar y cortar las papas en rodajas finas y colocarlas en agua fría para evitar que se oxiden.</li>



<li>Cortar en rodajas finas el cebollín con todo y tallo. Reservar.</li>



<li>Freír en la sartén el tocino en lascas y dejar que suelte la grasa. Cuando esté dorado y tostado, retirar del fuego y cortarlo muy fino.</li>



<li>En la misma grasa del tocino sofreír el cebollín. Agregar sal y pimienta.</li>



<li>En una olla, colocar al fuego un litro y medio de agua, sal y pimienta. Cuando llegue a punto de ebullición o suelte el hervor, cocinar las papas por dos minutos.</li>



<li>Retirarlas del fuego y enfriarlas, al pasarlas por agua con hielo para cortar la cocción.</li>



<li>Agregarle a los huevos sal y pimienta y mezclarlos con la papa, ya fría, junto con el cebollín, tocino y pimentón dulce.</li>



<li>Colocar en una sartén dos cucharaditas de aceite de oliva, y cocinar a fuego bajo. Incorporar la mezcla de la papa y dejar cocinar por unos cinco minutos, tapada. Luego, darle vuelta y dejarla cocinar por cinco minutos más, a fuego bajo, y tapada.</li>



<li>Servir la tortilla española en un plato y decorar con cebollín, tocino y unos chips de papa.</li>



<li>De esta receta se obtienen dos tortillas españolas que pueden ser cuatro porciones.</li>
</ol>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-escalope-de-pollo/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/ESCALOPE-MILANESA-1.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: escalope de pollo" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/ESCALOPE-MILANESA-1.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/ESCALOPE-MILANESA-1.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/ESCALOPE-MILANESA-1.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/ESCALOPE-MILANESA-1.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/06/ESCALOPE-MILANESA-1.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/ingrediente-estrella-escalope-de-pollo/">Ingrediente estrella: escalope de pollo</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/ingrediente-estrella-arroz-al-horno/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/20250508_203617.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Ingrediente estrella: arroz al horno" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/20250508_203617.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/20250508_203617.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/20250508_203617.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/20250508_203617.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/20250508_203617.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/ingrediente-estrella-arroz-al-horno/">Ingrediente estrella: arroz al horno</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<h2 class="wp-block-heading">Ingrediente estrella</h2>



<p>La papa (<em>Solanum tuberosum</em>) pertenece a la familia de las solanáceas. Se originó y fue domesticada, por primera vez, en las montañas de los Andes de Sudamérica hace unos 7 mil años. <strong>Es el tercer cultivo alimenticio más importante del mundo, en términos de consumo humano, después del arroz y del trigo, </strong>y es muy nutritiva. Hay unas 4 mil variedades.</p>



<p>Aunque se le considera una verdura, es técnicamente un tubérculo, <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/economia/vida-empresarial/beneficios-y-bondades-de-la-papa-a-favor-del-deporte/"><em><strong>fuente importante de carbohidratos,</strong></em></a><strong> fibra, almidón, vitamina B6 y C y minerales como potasio, hierro y magnesio, </strong>los cuales contribuyen a la salud cardiovascular y digestiva. Contiene antioxidantes y aporta 3 g de proteína por porción.</p>



<p><strong>En la gastronomía, es muy versátil, pues se utiliza para preparar guisos, sopas, ensaladas y purés, entre otros platillos. </strong>Se consume horneada, sancochada, cocida o frita. Una vez recolectada, se debe almacenar en lugares secos y oscuros, pues la luz solar, además de sacarle brotes, aumenta su contenido de toxinas. Nunca consumir una papa vieja que tenga color verduzco.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Perfil del chef</h2>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" height="1360" width="1079" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/KEVIN-MARTINEZ-2.jpeg?quality=52&amp;w=765" alt="" class="wp-image-23456059"/></figure>



<ul class="wp-block-list">
<li>Kevin Javier Martinez Rivera es originario de Iztapa, Escuintla.</li>



<li>Es bachiller en Hotelería y Turismo, cocinero internacional y panadero industrial.</li>



<li>Es profesor de Enseñanza Media y Administración Educativa.</li>



<li>Tiene pénsum cerrado en Licenciatura en Pedagogía y Administración Educativa.</li>



<li>Trabajó tres años como auxiliar de cocina en restaurantes, catering y hoteles de la ciudad de Guatemala.</li>



<li>Ha laborado como instructor de Intecap, por 10 años, en el área de Gastronomía y Panadería.</li>



<li>Es asesor de restaurantes y panaderías y ha sido jurado calificador en diversos festivales gastronómicos del país.</li>
</ul>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script><div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Ingrediente estrella: tortilla española" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23455835</post-id>                    </item>
                                        <item>
                        <title>Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos</title>
                        <link>https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/consejos-para-alimentar-con-leche-artificial-a-cachorros-de-perros-y-gatos/</link>
                                                <pubDate>Sun, 31 Aug 2025 14:00:00 +0000</pubDate>
                        <dc:creator><![CDATA[ <div class="editorial-container__name" style="font-weight: 500;font-family: &quot;Acto-Small-Medium&quot;, Roboto !important;font-size: 14px !important;line-height: 18px !important;color: #00b9f2 !important;" >
       						Salud y Familia</div>

						<div class="note-normal-container__author-variant-two special-style-normal-note-author">
							<h3 class="special-pill-note-container-title">ESCRITO POR:</h3>
								<div class="columnista-individual-container reset-margin w-100 col-12">
									<img width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=150" class="avatar avatar-150 photo columnista-individual-container__photo special-img-author-note rounded-circle wp-post-image" alt="" decoding="async" loading="lazy" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" />									<div class="columnista-individual-container__details">
										<h2 class="columnista-individual-container__author font-size-author-note special-border-none">Brenda Martínez</h2>
										<h3 class="columnista-individual-container__description">
											Periodista de Prensa Libre especializada en historia y antropología con 16 años de experiencia. Reconocida con el premio a Mejor Reportaje del Año de Prensa Libre en tres ocasiones.										</h3>
									</div>
								</div>
						</div>
						<div class="editorial-container__date" style="margin: 8px 0;font-family: &quot;Acto-Small-Light&quot;, Roboto !important;font-weight: 300 !important;font-size: 20px !important;line-height: 18px !important;color: #474747 !important;"><span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-08-31T08:00:00-06:00">31 de agosto de 2025</time></span></div>]]></dc:creator>
                                                <category><![CDATA[Salud y Familia]]></category>
                        <guid isPermaLink="false">https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/?p=23456105</guid>
                                                    <description><![CDATA[<strong>Por distintas razones, se debe recurrir a la leche artificial para alimentar a cachorros de perros o gatos, por lo que es importante saber cómo hacerlo correctamente.</strong>]]></description>
                                                                                        <content:encoded><![CDATA[<img loading="lazy" decoding="async" width="1200" height="801" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?quality=52&amp;w=1200" class="attachment-featured-medium size-featured-medium" alt="Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=768,513 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=1536,1025 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /><style>
				.img_fo{
				    aspect-ratio: 16/9;
                    width: 100%;
                    height: auto;
                    margin-bottom: 8px;
                    object-fit: contain;
				}
			</style><style>
				.badge-pl-plus__md-and-lg__element-text{
					font-family: "Acto-Tiny-Medium" !important;
					color: #0f213b !important;
					font-size: 12px !important;
					line-height: 15px !important;
					z-index: 2 !important;
					padding-top: 2px !important;
					padding-right: 2px !important;
				}
				.posted-on{
					color: #474747;
					font-family: Acto-Small-Light;
					font-size: 14px;
					font-style: normal;
					font-weight: 300;
					line-height: 18px;
				}

				.ux-excerpt-post{
					color: #474747 !important;
					font-family: Acto-Large-Light !important;
					font-size: 20px !important;
					font-style: normal !important;
					font-weight: 300 !important;
					line-height: 27px !important;
				}

			</style><div class="nospeech note-normal-container__principal-new-section text-uppercase"><h3 style="font-family: Acto-Small-Medium !important" class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">Salud y Familia</h3></div><h1 style="font-family: Acto-Heading-H5 !important" class="note-normal-container__principal-new-title">Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos</h1><div class="tinypass_handler_audionota"><div class="gsp_full_player_isabel"></div></div><h2 class="note-normal-container__principal-new-subtitle ux-excerpt-post"><strong>Por distintas razones, se debe recurrir a la leche artificial para alimentar a cachorros de perros o gatos, por lo que es importante saber cómo hacerlo correctamente.</strong></h2>
	<div class="note-separator-small"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__author-container">
                    <div class="note-normal-container__author">
                        <img src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?quality=52&amp;w=54" class="avatar avatar-54 photo note-normal-container__author-img rounded-circle wp-post-image" alt="" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2018/12/Brenda-Marleny-Marti╠unez-Garci╠ua-de-Aguilar.jpg?resize=96,96 96w" sizes="(max-width: 54px) 100vw, 54px" loading="lazy" decoding="async" />
                        <div class="note-normal-container__author-description">
                            <p class="note-normal-container__author-description-name"><span class="byline"><span class="author vcard redesign-link"><a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/author/brenda-martinez/" title="Posts by Brenda Martínez" class="author url fn" rel="author">Brenda Martínez</a></span></span></p>
                <div class="note-normal-container__author-description-time-container" 
                     style="display:flex; align-items:center; gap:8px; flex-wrap:nowrap;">
            
                    <span style="font-family: Acto-Small-Medium !important; display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-08-31T08:00:00-06:00">31 de agosto de 2025</time></span>
                    </span>
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">|</span>
            
                    <img decoding="async" loading="lazy" 
                         src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/time-clock.svg" 
                         class="note-normal-container__author-description-hour" 
                         alt="time-clock" 
                         style="display:inline-block; vertical-align:middle; width:16px; height:16px;">
            
                    <span style="display:inline-block; line-height:1; white-space:nowrap;">
                        <span class="posted-on"><time class="sart-time entry-date published updated" datetime="2025-08-31T08:00:00-06:00">08:00h</time></span>
                    </span>
            
                </div>
            </div>
        </div>
        <div class="note-normal-container__author-description-icon" style="background-color: #eeefee; border-radius: 50px; display: flex; justify-content: center; padding-left: 2%; padding-top: 5px; padding-bottom: 5px; padding-right: 1%;">
                        <div class="share-rrss-container__rrss a2a_kit a2a_default_style">
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_facebook" title="Compartir en Facebook">
                                    <svg height="35" style="fill-rule:evenodd;clip-rule:evenodd;stroke-linejoin:round;stroke-miterlimit:2;" version="1.1" viewBox="0 0 512 512" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:serif="http://www.serif.com/" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><path d="M512,256c0,-141.385 -114.615,-256 -256,-256c-141.385,0 -256,114.615 -256,256c0,127.777 93.616,233.685 216,252.89l0,-178.89l-65,0l0,-74l65,0l0,-56.4c0,-64.16 38.219,-99.6 96.695,-99.6c28.009,0 57.305,5 57.305,5l0,63l-32.281,0c-31.801,0 -41.719,19.733 -41.719,39.978l0,48.022l71,0l-11.35,74l-59.65,0l0,178.89c122.385,-19.205 216,-125.113 216,-252.89Z" style="fill:#1877f2;fill-rule:nonzero;"/><path d="M355.65,330l11.35,-74l-71,0l0,-48.022c0,-20.245 9.917,-39.978 41.719,-39.978l32.281,0l0,-63c0,0 -29.297,-5 -57.305,-5c-58.476,0 -96.695,35.44 -96.695,99.6l0,56.4l-65,0l0,74l65,0l0,178.89c13.033,2.045 26.392,3.11 40,3.11c13.608,0 26.966,-1.065 40,-3.11l0,-178.89l59.65,0Z" style="fill:#fff;fill-rule:nonzero;"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Facebook</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_x" title="Compartir en X">
                                        <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 1200 1200" fill="none">
                                          <circle cx="600" cy="600" r="600" fill="black"/>
                                          <g transform="translate(200,200) scale(0.6)">
                                            <path d="M714.163 519.284L1160.89 0H1055.03L667.137 450.887L357.328 0H0L468.492 681.821L0 1226.37H105.866L515.491 750.218L842.672 1226.37H1200L714.137 519.284H714.163ZM569.165 687.828L521.697 619.934L144.011 79.6944H306.615L611.412 515.685L658.88 583.579L1055.08 1150.3H892.476L569.165 687.854V687.828Z" fill="white"/>
                                          </g>
                                        </svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en X</span>
                                    </a>
                                </div>
                                <div class="share-rrss-container__item">
                                    <a class="a2a_button_linkedin" title="Compartir en LinkedIn">
                                        <svg enable-background="new 0 0 32 32" height="35" id="Layer_1" version="1.0" viewBox="0 0 32 32" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><g><circle clip-rule="evenodd" cx="16" cy="16" fill="#007BB5" fill-rule="evenodd" r="16"/><g><rect fill="#FFFFFF" height="14" width="4" x="7" y="11"/><path d="M20.499,11c-2.791,0-3.271,1.018-3.499,2v-2h-4v14h4v-8c0-1.297,0.703-2,2-2c1.266,0,2,0.688,2,2v8h4v-7    C25,14,24.479,11,20.499,11z" fill="#FFFFFF"/><circle cx="9" cy="8" fill="#FFFFFF" r="2"/></g></g><g/><g/><g/><g/><g/><g/></svg>
                                        <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en LinkedIn</span>
                                    </a>
                                </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_whatsapp" title=Compartir en Whatsapp>
                                    <svg enable-background="new 0 0 128 128" height="35" id="Layer_1" version="1.1" viewBox="0 0 128 128" width="35" xml:space="preserve" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink"><circle cx="64" cy="64" fill="#25D366" r="64"/><g><path d="M92.346,35.49c-7.522-7.53-17.523-11.678-28.179-11.683c-21.954,0-39.826,17.868-39.833,39.831   c-0.004,7.022,1.831,13.875,5.316,19.913L24,104.193l21.115-5.538c5.819,3.171,12.369,4.844,19.036,4.847h0.017l0,0   c21.954,0,39.823-17.871,39.832-39.833C104.005,53.027,99.864,43.019,92.346,35.49 M64.168,96.774h-0.013   c-5.943-0.002-11.769-1.598-16.853-4.614l-1.209-0.718l-12.53,3.287l3.343-12.216l-0.787-1.256   c-3.315-5.27-5.066-11.361-5.062-17.619c0.006-18.253,14.859-33.104,33.121-33.104c8.844,0.002,17.155,3.451,23.407,9.71   c6.251,6.258,9.691,14.575,9.689,23.422C97.268,81.922,82.415,96.774,64.168,96.774 M82.328,71.979   c-0.996-0.499-5.889-2.904-6.802-3.239c-0.913-0.332-1.574-0.497-2.238,0.499s-2.571,3.239-3.153,3.903   c-0.58,0.664-1.16,0.748-2.156,0.249s-4.202-1.549-8.001-4.941c-2.96-2.637-4.958-5.899-5.538-6.895s-0.062-1.533,0.437-2.03   c0.448-0.446,0.996-1.162,1.493-1.744c0.497-0.582,0.663-0.997,0.995-1.66c0.332-0.664,0.167-1.245-0.083-1.743   c-0.25-0.499-2.24-5.398-3.068-7.391c-0.809-1.941-1.629-1.678-2.239-1.708c-0.582-0.028-1.245-0.036-1.908-0.036   c-0.663,0-1.742,0.249-2.654,1.246c-0.911,0.996-3.483,3.403-3.483,8.304c0,4.898,3.566,9.632,4.064,10.295   c0.498,0.663,7.018,10.718,17.002,15.029c2.374,1.024,4.229,1.637,5.674,2.097c2.384,0.759,4.554,0.65,6.27,0.394   c1.912-0.285,5.888-2.407,6.719-4.732c0.829-2.324,0.829-4.316,0.578-4.732C83.986,72.727,83.322,72.478,82.328,71.979" fill="#FFFFFF"/></g></svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Compartir en Whatsapp</span>
                                </a>
                            </div>
                            <div class="share-rrss-container__item">
                                <a class="a2a_button_copy_link" title=Copiar enlace>
                                    <svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="35" height="35" viewBox="0 0 24 24" class="share-rrss-container__rrss-img" fill="none">
                                        <path d="M0 12C0 5.37258 5.37258 0 12 0C18.6274 0 24 5.37258 24 12C24 18.6274 18.6274 24 12 24C5.37258 24 0 18.6274 0 12Z" fill="#0F213B"/>
                                        <g clip-path="url(#clip0_3210_33851)">
                                            <path d="M10.833 12.583C11.0835 12.9179 11.4031 13.195 11.7702 13.3955C12.1372 13.5961 12.5431 13.7153 12.9602 13.7452C13.3774 13.7751 13.7961 13.7149 14.188 13.5687C14.5798 13.4225 14.9357 13.1938 15.2313 12.898L16.9813 11.148C17.5126 10.5979 17.8066 9.86114 17.8 9.0964C17.7933 8.33166 17.4866 7.60012 16.9458 7.05935C16.405 6.51858 15.6735 6.21183 14.9088 6.20519C14.144 6.19854 13.4073 6.49253 12.8572 7.02382L11.8538 8.02132" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                            <path d="M13.1663 11.4157C12.9158 11.0808 12.5962 10.8037 12.2291 10.6032C11.8621 10.4027 11.4562 10.2834 11.0391 10.2535C10.6219 10.2237 10.2032 10.2839 9.81134 10.43C9.41948 10.5762 9.06364 10.8049 8.76796 11.1007L7.01796 12.8507C6.48667 13.4008 6.19268 14.1376 6.19933 14.9023C6.20597 15.6671 6.51272 16.3986 7.05349 16.9394C7.59426 17.4802 8.3258 17.7869 9.09054 17.7935C9.85528 17.8002 10.592 17.5062 11.1421 16.9749L12.1396 15.9774" stroke="#F5F5F5" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        </g>
                                        <defs>
                                            <clipPath id="clip0_3210_33851">
                                                <rect width="14" height="14" fill="white" transform="translate(5 5)"/>
                                            </clipPath>
                                        </defs>
                                    </svg>
                                    <span class="share-rrss-container__tooltip">Copiar enlace</span>
                                </a>
                            </div>
                        </div>
                        <div class="share-rrss-container__share-img">
                                    <svg width="24" height="24" viewBox="0 0 24 24" fill="none" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg">
                                        <path d="M11.8571 5H6.71429C6.25963 5 5.82359 5.1873 5.5021 5.5207C5.18061 5.8541 5 6.30628 5 6.77778V21L11 16.5556L17 21V10.3333" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M17 3V7" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                        <path d="M15 5H19" stroke="#E3E3E3" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round"/>
                                    </svg>
                                    <a id="save-fav-img" class="tosavefav" style="text-decoration: none">
                                    <span class="share-rrss-container__share-img-text reset-margin actions">Guardar artículo</span>
                                </a>
                        </div>
                        <input type="hidden" value="23456105" id="id_post">
                    </div>
                </div>
                <div class="note-separator-medium"></div>
                <div class="nospeech note-normal-container__second-new">
                    <img decoding="async" width="1360" height="768" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?quality=52&amp;w=1360&amp;h=768&amp;crop=1" class="note-normal-container__second-new-img d-block wp-post-image" alt="Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos" fetchpriority="high" loading="eager" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=1360,768 1360w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-1.jpeg?resize=235,132 235w" sizes="(max-width: 1360px) 100vw, 1360px" />
                    <h4 class="note-normal-container__second-new-description mb-1 pb-1 special-border-bottom d-block" style="text-align: right">
                        Hay leches fabricadas lo más parecido a la leche materna para perros y gatos, que contienen las cantidades adecuadas de proteína y grasa. (Foto Prensa Libre, Shutterstock)
                    </h4>
                    <!--h4 class="note-normal-container__second-new-author special-border-bottom">
                        Foto:
                    </h4-->
                    <div class="note-separator-large"></div>
                </div>
	<script>
                    document.addEventListener('DOMContentLoaded', function () {
                        const saveFavImg = document.getElementById('save-fav-img');

                        if (saveFavImg) {
                            saveFavImg.addEventListener('click', function () {
                                const user = tp?.pianoId?.getUser?.();

                                if (user && user.uid !== '0' && this.classList.contains('tosavefav')) {
                                    const postIdInput = document.getElementById('id_post');
                                    const post_id = postIdInput ? postIdInput.value : null;
                                    if (!post_id) return;

                                    fetch('https://foservices.prensalibre.com/usuario/favoritos/save_piano', {
                                        method: 'POST',
                                        headers: {
                                            'Content-Type': 'application/x-www-form-urlencoded',
                                        },
                                        body: new URLSearchParams({
                                            uid: user.uid,
                                            aid: post_id
                                        }),
                                    })
                                    .then(response => response.json())
                                    .then(data => {
                                        const actions = saveFavImg.querySelector('.actions');
                                        if (actions) {
                                            actions.textContent = data.message;
                                        }

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: 'Artículo guardado',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados');

                                        sendPostMessageGtag({
                                            event_label: '<?php echo Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos; ?>',
                                            value: '1',
                                        }, 'articulos_guardados_detalle');

                                        if (data.message !== 'guardar') {
                                            saveFavImg.classList.remove('tosavefav');
                                            saveFavImg.classList.add('tomyfavs');
                                        }
                                    })
                                    .catch(error => {
                                        console.error('Error en la petición:', error);
                                    });
                                }

                                if (this.classList.contains('tomyfavs')) {
                                    window.open('https://www.prensalibre.com/mis-articulos/', '_blank');
                                }
                            });
                        }
                    });
                </script>


<p><strong>El mejor alimento de cualquier especie de mamíferos es la leche materna, pues les provee todos los nutrientes que necesitan para un desarrollo físico y cognitivo adecuado. </strong>Sin embargo, en el caso de perros y gatos, hay situaciones en los que no pueden ser amamantados y es necesario alimentarlos con leche artificial, al menos, el primer mes de vida.</p>



<p>La razón más frecuente para utilizar este producto es en animales <strong>que quedaron huérfanos, ya sea por haber sido separados de su madre por sus dueños, quienes abandonaron a las crías a su suerte, al poco tiempo de nacer</strong>, o por haber muerto aquella por accidente o envenenamiento, al salir a buscar comida, o se perdió y no pudo regresar hacia su camada.</p>



<p>También, <strong>hay casos en que la madre muere durante el parto o no puede amamantar porque se le está administrando tratamiento farmacológico </strong>contraindicado para las recién nacidos, señala Erick Rabanales, médico veterinario y especialista en nutrición natural de especies menores, de la Dieta del Cadejo.</p>



<p><strong>No se les debe dar leche de otras especies, como vaca o cabra, pues estos animales son herbívoros y los gatos y perros, carnívoros</strong>, por lo que sus requerimientos de nutrientes son diferentes, ya que estos últimos necesitan mayor cantidad de proteína, explica Rabanales. La médica veterinaria Ana Gabriela Suruy, especialista en nutrición de perros y gatos, refiere que perros y gatos son intolerantes a la lactosa, <strong>lo cual les inflama el intestino y causa la muerte de bacterias benéficas, </strong>y eso les impide absorber nutrientes,. Se generan gases, eructos y diarrea”, añade. Así mismo, no se les debe dar fórmulas infantiles de humanos.</p>



		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/dia-del-perro-por-que-se-celebra-el-21-de-julio/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/dia-del-perro-2-1.jpg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="dia del perro" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/dia-del-perro-2-1.jpg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/dia-del-perro-2-1.jpg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/dia-del-perro-2-1.jpg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/dia-del-perro-2-1.jpg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/07/dia-del-perro-2-1.jpg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/dia-del-perro-por-que-se-celebra-el-21-de-julio/">Día del perro: ¿Por qué se celebra el 21 de julio?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


		<div class="nospeech note-normal-container__individual-new-container mb-4">
			<div class="note-normal-container__individual-news">
				<h2 style="color: #00b9f2;font-family: Acto-Small-Medium;font-size: 14px;font-style: normal;font-weight: 700;margin-bottom: 0" class="note-normal-container__principal-new-section">LECTURAS RELACIONADAS</h2>	<div class="note-normal-container__individual-news-item"><a class="links-apertura ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/crueldad-animal-cuales-son-sus-causas-y-como-prevenirla/"><img loading="lazy" decoding="async" width="150" height="150" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?quality=52&amp;w=150&amp;h=150&amp;crop=1" class="note-normal-container__individual-news-item-img wp-post-image" alt="Crueldad animal: ¿Cuáles son sus causas y cómo prevenirla?" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=150,150 150w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=600,600 600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=332,332 332w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=80,80 80w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/05/5f610858-31e3-4b3e-8857-3ce07ccfa8e2.jpeg?resize=96,96 96w" sizes="auto, (max-width: 150px) 100vw, 150px" /></a>	<h2 class="note-normal-container__individual-news-item-description reset-margin" style="font-size: 16px">
						<a class="lectura-rel-a text-decoration-none ux-utm-lecturas-relacionadas" href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/crueldad-animal-cuales-son-sus-causas-y-como-prevenirla/">Crueldad animal: ¿cuáles son sus causas y cómo prevenirla?</a>
					</h2>
					<img decoding="async" loading="lazy" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/themes/ux_prensalibre/client/build/images/iconos/chevron-right-black.svg" class="note-normal-container__individual-news-item-chevron" alt="chevron-right" />
				</div></div>
		</div>
	


<p><strong>Hay leches fabricadas lo más parecido a la leche materna para perros y gatos, que contienen las cantidades adecuadas de proteína y grasa</strong>. Existe una leche que es muy similar al calostro, que es la leche de las primeras 48 a 96 horas que produce la hembra, y que le brinda la mayor protección inmunológica para el futuro.</p>



<p><strong>Es importante que la leche artificial sea rica en ácidos <a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/omega-3-para-que-sirve-y-en-que-alimentos-se-encuentra/"><em>omega 3</em></a> con DHA, fundamental para el desarrollo cerebral; en prebióticos, para fortalecer el sistema inmunitario </strong>—70% de las defensas están en el intestino delgado— y en proteína animal de alta digestibilidad, para evitar que el cachorro padezca estreñimiento, refiere Suruy. El cachorro debe estar bien nutrido antes de que sea vacunado de enfermedades mortales como parvovirus.</p>



<p>Los primeros 8 a 10 días de vida, se les debe alimentar cada dos horas o cuando lo pidan, incluso, por las noches. Conforme pasen los días, la frecuencia se va espaciando, de tres a cinco horas. <strong>Es importante seguir las instrucciones de la etiqueta de la leche artificial en cuanto a las raciones recomendadas, con base al peso y edad.</strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">Destete</h2>



<p>Rabanales indica que antes de las <strong>primeras nueve semanas de vida el animal no debe ser separado de la madre, </strong>para que no les reste la posibilidad de aprender a socializar.</p>



	<div class="note-separator-large"></div>
	<div class="note-normal-container__individual-new-container nospeech">
		<div class="note-normal-container__individual-news">
			<h3 class="note-normal-container__principal-new-section text-uppercase">CONTENIDO PARA SUSCRIPTORES</h3>
			<div id="cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746" style="display: contents"></div>
		</div>
	</div>
	<div class="note-separator-large"></div>
	<script type="text/javascript">	var cX = window.cX = window.cX || {}; cX.callQueue = cX.callQueue || [];cX.CCE = cX.CCE || {}; cX.CCE.callQueue = cX.CCE.callQueue || [];cX.CCE.callQueue.push(["run",{	widgetId: "f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746",	targetElementId: "cx_f21215e77172b30cf23eecd88a48f598e4721746"}]);</script>


<p>Evitar darles alimentos sólidos de golpe, sino alimentarlos con comida húmedos, como latas, por dos semanas, y, <strong>luego, con una dieta semisólida, combinando esta con croquetas, de preferencia, rehidratables, o papillas de pollo molido o huevo revuelto</strong>, hasta adoptar por completo una dieta sólida.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1600" height="1066" src="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?quality=52" alt="" class="wp-image-23456142" srcset="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg 1600w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?resize=1350,900 1350w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?resize=768,512 768w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?resize=1536,1023 1536w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?resize=1200,800 1200w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?resize=900,600 900w, https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/wp-content/uploads/2025/08/LECHE-ARTIFICIAL-2.jpeg?resize=150,100 150w" sizes="auto, (max-width: 1600px) 100vw, 1600px" /></figure>



<p>A los cachorros se les debe dar el biberón boca abajo, posición natural de amamantamiento. (Foto Prensa Libre, Shutterstock)</p>



<h2 class="wp-block-heading">Consejos</h2>



<ul class="wp-block-list">
<li>Utilizar un biberón de uso veterinario, y no de humanos. El animal no debe hacer esfuerzo para alimentarse.</li>



<li>Solo en caso de emergencia, utilizar una jeringa de 1 ml, a la que se le retira el aguja, para poder dosificar mejor la cantidad de leche.</li>



<li>Se les debe dar el biberón boca abajo, posición que mantienen cuando se amamantan, nunca, boca arriba, lo cual les puede causar una neumonía por aspiración.</li>



<li>Después de comer, hacerles pequeños masajes suaves, a nivel abdominal para favorecer el movimiento intestinal.</li>



<li>Estimular el área perianal con un algodón con solución salina o toallita húmeda, colocándose guantes, para ayudarlos a defecar, que sustituye el lamido de la madre.</li>



<li>Es fundamental mantenerlos calientes, al mismo nivel que su temperatura corporal, con mantas, luz infrarroja o bolsas de agua caliente; estas últimas, no deben estar en contacto directo con el animal.</li>



<li>Evitar tocar de manera constante a los recién nacidos, pues su sistema inmune aún es frágil.</li>



<li>Se recomienda buscar alguna hembra nodriza que puedan amamantar a los recién nacidos que lo necesitan.</li>



<li>Vacunarlos y desparasitarlos a partir de los 2 meses de edad.</li>
</ul>



<p>Lea también:<a href="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co/vida/salud-y-familia/estas-son-algunas-aplicaciones-para-el-cuidado-de-mascotas/}"> Estas son algunas aplicaciones para el cuidado de mascotas</a></p>
<div class="gsp_post_data" data-post_type="post" data-cat="salud-y-familia,vida" data-modified="120" data-title="Consejos para alimentar con leche artificial a cachorros de perros y gatos" data-home="https://prensalibre-com-develop.go-vip.co"></div>]]></content:encoded>
                                                                                                        <media:content url="" medium="image"/>
                                                                                                <post-id xmlns="com-wordpress:feed-additions:1">23456105</post-id>                    </item>
                            </channel>
    </rss>
    